Winlinh

Đây là hai bài cảm nhận đã rất xưa, từng đăng trên tạp chí Sách và Thư viện trường học, nay gom lại vào đây để lưu trữ.

Bạn nghĩ sao nếu trên tay bạn lại có một tập sách dày với hàng trăm nét chữ của những người bạn hằng ngưỡng mộ và yêu quý? Hẳn bạn sẽ phải mỉm cười vui sướng hay ít ra cũng cảm thấy háo hức muốn tiếp tục lật giở những trang tiếp theo xem diễn tiến của nó ra sao. Tôi thì thực sự thích thú khi cầm trên tay cuốn sách đó. Như lúc này đây, khi gõ những dòng chữ này, cuốn sách trước mặt vẫn không thôi kể cho tôi nghe những mẩu chuyện nhỏ về từng gương mặt và từng nét chữ gợi lên ngút ngát một vùng ký ức đậm sâu. Đó chính là Chân dung và bút tích nhà văn Việt Nam – một cuốn sách không chỉ mang tính tra cứu, liệt kê mà gửi gắm trong đó là tiếng nói tri ân đến người nghệ sĩ đã sáng tạo ra những con chữ để đời.

Tác phẩm là sản phẩm hoàn hảo nhất được đưa đến tay bạn đọc. Thường bạn đọc chỉ chú trọng đến tác phẩm mà không mấy khi quan tâm nhiều đến người tạo ra chúng. Còn tác giả sau khi đã dày công tạo ra những đứa con tinh thần đầy nhiệt huyết thì chỉ luôn lặng lẽ đứng phía sau đón nhận hào hứng những phản hồi của độc giả. Người đọc ít khi có cơ hội được biết về tác giả của những tác phẩm mà họ yêu mến. Tuy cũng có nhiều cuốn sách viết về chân dung các tác giả, nhưng nhìn bao quát ta vẫn chưa thấy có cuốn sách nào tổng hợp và liệt kê được đầy đủ những gương mặt nhà văn giúp bạn đọc hình dung xuyên suốt chân dung những người đã tạo dựng và đang tiếp tục bồi đắp cho con đường dài rộng của văn chương đất Việt. Vì vậy Chân dung và Bút tích nhà văn Việt Nam hẳn đã đáp ứng được sự mong mỏi của nhiều người.

Đây là một công trình quý, được hai tác giả Trần Thanh Phương và Phan Thu Hương dày công tích lũy, lựa chọn trong vòng hơn 30 năm. Vốn là những người yêu thích văn học, ngay từ những năm học ở nhà trường, hai tác giả đã rất cảm phục và quyết tâm tìm kiếm, sưu tầm, lưu giữ những nét chữ, những hình ảnh của các nhà văn. Quá trình sưu tầm, biên soạn của hai tác giả gặp rất nhiều khó khăn mà khó khăn lớn nhất là khâu tiếp cận nhà văn và khâu tìm lại bản thảo, bút tích của những nhà văn quá cố. Nhưng các tác giả với sự tâm huyết của mình đã tạo nên những cuộc gặp gỡ đầy ý nghĩa giữa nhà văn và bạn đọc. Cái quý ở đây là tác giả lưu giữ được cả bút tích của các nhà văn đã mất nhằm góp phần phục dựng một cách đầy đủ nhất chân dung nhà văn Việt Nam. Như thế họ không chỉ làm công việc sưu tầm, cắt dán, lưu trữ mà còn giúp bạn đọc hình dung đầy đủ và chân thực nhất về các nhà văn, nếu không có cái tâm, cái tình với văn chương thì khó lòng lưu giữ được nhiều tư liệu có giá trị như thế cho bạn đọc qua bao biến đổi thời gian.

Tập 1:

Người ta thường nói “Xem mặt mà bắt hình dong”, từ trước đến nay chúng ta đều đã nghe tên các nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình nổi tiếng đến thân thuộc như Nam Cao, Chế Lan Viên, Bùi Giáng, Nguyễn Tuân, Tố Hữu, Phùng Quán… nhưng ít ai đã được gặp gỡ họ, dù chỉ là trong ảnh, người ta gọi đó là “văn kỳ thanh bất kiến kỳ hình”. Nhưng giờ đây chúng ta có thể thấy chân dung họ, những nét chữ của họ để chúng ta có thể hiểu rõ hơn về những tác giả mà chúng ta yêu mến. Chân dung và bút tích nhà văn Việt Nam đã ký họa được cái thần không phải trên gương mặt mà trong tâm hồn các nhà văn. Họ đã đến thật gần với bạn đọc thông qua những bút tích diệu kỳ. Mỗi nét chữ đều mang trong mình một hồn vía chất chứa bao tâm sự buồn vui. Đọc chữ in, người ta chỉ có thể cảm nhận được nội dung tác phẩm, còn xem những nét bút tự tay tác giả viết thì ta có thể nắm bắt được những rung động từ đáy tâm tư họ. Tâm trạng khi đặt bút sẽ tạo nên nét bút đậm nhạt, run run, lo sợ hay cứng cỏi, vững chãi. Nhìn nét chữ, ta như cảm thấy được chạm vào quá khứ, chạm vào thời khắc tác giả đang thả hồn mình vào trang viết, chạm được vào những tâm tư của người nghệ sĩ. Nét chữ Nguyễn Bính nhỏ nhắn lành hiền. Nét chữ Thu Bồn phóng khoáng bay bổng. Nét chữ Tản Đà nghiêng nghiêng mềm mại. Nét chữ Phạm Hổ điềm đạm. Nét chữ Giang Nam thong thả. Nét chữ Nguyên Ngọc hun hút gió rừng. Nét chữ Viễn Phương như những chiếc lá non mới bật mầm trong vườn một sớm. Nét chữ Thâm Tâm rạp đều như sóng lúa. Nét chữ Hoài Thanh như những đốm nắng gieo từng giọt trên thềm nhà. Nét chữ Hoàng Trung Thông khoáng đạt hào khí. Nét chữ Võ Văn Trực ngay thẳng như cái tên của nhà văn. Chữ Hàn Mạc Tử ngẫu hứng như ánh trăng thu lúc khuất sau mây lúc lồ lộ rõ. Chữ Lê Anh Xuân mộc mạc yên bình. Nữ sĩ Mộng Tuyết lại khiến người đọc hình dung ra tư thế viết ấn mạnh ngòi bút vào trang giấy với sự chú trọng vào câu chữ hết sức tuyệt đối. Nguyễn Bùi Vợi lại mang đến một nét bút dẻo mềm như nét chữ cô gái đôi mươi viết thư cho người thương của mình. Trong khi đó Diệp Minh Tuyền lại cho ra một đôi hàng chữ to và rõ, mà mỗi con chữ giống như những quả táo xanh mới hái trên đồi. Nguyễn Đình Thi gửi trong nét bút của mình tâm hồn hào hoa của một người trai Hà Nội hừng hực lửa chiến đấu mà cũng đầy mộng mơ. Ma Văn Kháng dường như đem vào chữ của mình tiếng lá khô lạo xạo rụng trong vườn một chiều thu gió lớn. Nguyễn Thị Hồng Ngát dịu dàng, nữ tính với nét chữ mảnh mai. Nguyễn Trọng Tạo khua nét bút trên giấy hệt như mái chèo xao động trên dòng sông quê một đêm trăng sáng. Quách Tấn lại mang đến những nét bay nét múa sạch và đẹp, mướt mát như từng chiếc lá đào vừa kịp lớn trong một sớm mùa đông…

Không chỉ có nét chữ, những bức ảnh cũng là chứng nhân lịch sử rõ nét và chân thực còn lưu lại mãi mãi trong cuộc biến đổi của thời gian. Những tấm chân dung đã lưu lại nhiều khoảnh khắc quý giá, phác lên nền ký ức những đường nét của ánh sáng và hình khối. Khuôn mặt Tế Hanh gợi nhắc một thời trai trẻ đầy mộng mơ và hoài bão. Bức ảnh Hoàng Ngọc Phách một nửa đen mờ khiến người xem nhớ lại một “Tố Tâm” thời kỳ đầu khai sinh ra tiểu thuyết tâm lý. Nhà thơ Thâm Tâm đội chiếc mũ nồi trẻ trung quá khiến độc giả thấy ngỡ ngàng vì luôn tưởng tượng ra một thi sĩ trong “Tống biệt hành” đầy ưu tư, lưu luyến từ cuộc chia ly “đầy hoàng hôn trong mắt trong”. Phạm Huy Thông với cặp kính và chiếc trán rộng lại khiến ta nhớ lại một Viện sĩ Viện hàn lâm khoa học từng van bóng với “Tiếng địch sông Ô”. Nguyễn Bùi Vợi với điếu thuốc trên tay lại phác lên cho mình một nét phiêu du đặc trưng của người nghệ sĩ… Những bức ảnh đen trắng hay màu đều lưu lại trong nó những dấu ấn thời gian, khiến người xem không khỏi không rung động và ít nhiều hoài niệm về chân dung những ngòi bút đã để lại cho đời bao nỗi suy tư thao thức.

250 chân dung và bút tích các nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình văn học Việt Nam trong tập 1 cũng đã phần nào phác họa được chân dung những người đem ngòi bút làm đẹp cho đời. Cái hay, cái quý của của cuốn sách này là bên cạnh các nhà văn có tên tuổi còn tôn vinh một số gương mặt tuy chưa phải là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, nhưng họ sống và viết chân thành; có người chưa đi hết khát vọng văn chương đã phải ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Có những cây bút tên tuổi, đã từng cống hiến nhiều cho sự nghiệp văn học nước nhà và cũng có những cây bút trẻ đang góp phần cho nền văn học nước mình ngày một giàu có. Tác giả cố gắng hội đủ các nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu, nhà lý luận phê bình và dịch giả. Đó là những gương mặt lớp trước, lớp sau kế tiếp nhau xây dựng mái nhà văn nghệ chung ở nước ta. Bút tích của từng người đã giúp bạn đọc hình dung về các nhà văn gần gũi, ấm áp và thật xúc động. Mục đích của cuốn sách không đặt chính ở công dụng tra cứu về thân thế, sự nghiệp nhà văn, mà còn là khơi gợi cảm xúc, sự đồng cảm và chia sẻ, thấu hiểu từ người đọc đến nhà văn, chứa đựng nhiều tình cảm ấm áp, trân trọng của thế hệ sau.

Với 516 trang dày dặn, khổ 20.5×29 cm nằm gọn trong bìa sách cứng cáp in bốn màu đẹp mắt, cuốn sách đã thể hiện tấm lòng tri ân với các nhà văn Việt Nam và sự tôn trọng với những người sở hữu bộ sưu tập. Những trang giấy trắng, nền hoa văn nền nã, cách trình bày ngăn nắp, cách phối màu nhịp nhàng cộng với những bức ảnh sống động, gợi nhắc càng tôn lên giá trị của cuốn sách không chỉ về nội dung mà cả hình thức mang tính nghệ thuật cao. Sách do Nhà Xuất bản Giáo dục ấn hành với mong muốn đem lại cho bạn đọc nhiều bất ngờ và tin tưởng. Tập 2 sẽ xuất bản trong một ngày không xa.

Tập 2:

Vậy là sau một thời gian dài chờ đợi, tập hai của Chân dung và bút tích nhà văn Việt Nam đã ra đời. Nếu tập một của năm 2008 đem lại cho độc giả sự bất ngờ, thì tập hai ra đời đáp ứng được lòng mong đợi của những ai đã quen thuộc với nội dung và mục tiêu của cuốn sách. Tập hai tiếp tục tiêu chí tác giả đề ra là đưa độc giả lại gần hơn những tên tuổi, gương mặt nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu, nhà lý luận phê bình và dịch giả Việt Nam mà họ trân trọng, yêu mến. Mục đích của cuốn sách không đặt chính ở công dụng tra cứu về thân thế, sự nghiệp nhà văn, mà còn là khơi gợi cảm xúc, sự đồng cảm và chia sẻ, thấu hiểu từ người đọc đến nhà văn, chứa đựng nhiều tình cảm ấm áp, trân trọng của thế hệ sau.

Lật giở trang sách, ta thấy cách trình bày quen thuộc xuyên suốt từ tập một. Màu sắc trình bày, phối hợp nền nã khiến người đọc không cảm thấy nhức mắt, bị chi phối bởi cách sắp xếp rối rắm. Tất cả dường như khiêm nhường, nép mình lại để tôn lên từng chân dung tác giả. Phần giới thiệu về mỗi tác giả chủ yếu chia thành ba phần, gồm: Những tác phẩm chính đã xuất bản; Bài thơ hoặc đoạn thơ, đoạn văn tâm đắc; Lời nhận xét của đồng nghiệp. Ba phần tuy ngắn gọn những đã khắc họa được những nét cơ bản và đặc trưng của mỗi tác giả. Đặc biệt, phần làm nên dấu ấn chính là phần bút tích và chân dung các nhà văn. Nếu chỉ đơn thuần là giới thiệu thân thế, sự nghiệp thì bộ sách này cũng như bao cuốn sách khác, có khi còn sơ sài hơn, nhưng nhờ sự sống động và quý giá của bút tích, giá trị của nó đã nâng lên rất nhiều.

Đây là một công trình được hai tác giả Trần Thanh Phương và Phan Thu Hương dày công tích lũy. Trong quá trình sưu tầm, biên soạn, hai tác giả gặp rất nhiều khó khăn mà khó khăn lớn nhất là khâu tiếp cận nhà văn và khâu tìm lại bản thảo, bút tích của những nhà văn quá cố. Nhưng với sự tâm huyết của mình, Thanh Phương và Thu Hương đã tạo nên những cuộc gặp gỡ đầy ý nghĩa giữa các tác giả và bạn đọc. Cái quý ở đây là tác giả lưu giữ được cả bút tích của các nhà văn đã mất nhằm góp phần phục dựng một cách đầy đủ nhất chân dung nhà văn Việt Nam. Như thế họ không chỉ làm công việc sưu tầm, cắt dán, lưu trữ mà còn giúp bạn đọc hình dung đầy đủ và chân thực nhất về các nhà văn, nếu không có cái tâm, cái tình với văn chương thì khó lòng lưu giữ được nhiều tư liệu có giá trị như thế cho bạn đọc qua bao biến đổi thời gian.

Chân dung và bút tích nhà văn Việt Nam đã ký họa được cái thần không phải trên gương mặt mà trong tâm hồn các nhà văn. Họ đã đến thật gần với bạn đọc thông qua những bút tích diệu kỳ. Mỗi nét chữ đều mang trong mình một hồn vía chất chứa bao tâm sự buồn vui. Ví như khi nhin nét chữ của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, ta thấy hiện ra một chân dung đôn hậu với những tác phẩm lưu dấu trong lòng trẻ thơ như “Chú bé rắc rối”, “Kính vạn hoa”, “Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ”…, nụ cười ông cũng dí dỏm như những dòng chữ ông viết cho tuổi thơ. Rồi người đọc phải ấn tượng với bút tích của nhà thơ Vũ Hoàng Chương bay, phiêu như những vần thơ say nổi tiếng của mình. Nhà thơ Quang Dũng thì có gương mặt điển trai, nét nhìn cương trực, chữ viết nho nhỏ đầy khiêm tốn, mang nhiều tâm tư của một nhà thơ lính yêu con người và thiên nhiên. Người đọc cũng sẽ đồng cảm với nhà văn Võ Thị Xuân Hà, một gương mặt văn chương nữ đằm thắm, nhiều suy tư với nét chữ hiền dịu, nữ tính nhưng cũng không kém phần bay bổng như “bầy hươu nhảy múa” (tên một tác phẩm của nhà văn). Gương mặt của thi sĩ Bàng Bá Lân lại cho chúng ta một cảm nhận đặc biệt vì nét cá tính và mạnh mẽ, thế nhưng lời thơ ông lại được viết ra bình yên dưới ngòi bút nghiêng nghiêng “êm đềm sóng lượn trôi trên lúa” (trích trong “Trưa hè” của Bàng Bá Lân). Tổng Biên tập của báo “Hà Nội tân văn” (1939-1940) Vũ Ngọc Phan lại có nét cười gợi nhiều ký ức với chữ ký thoáng đãng và dài như một áng thơ hay. Nhà thơ Hồng Thanh Quang hẳn sẽ vui khi nhìn thấy bức hình của mình trong cuốn sách, bởi nó gợi nhắc về một thời tuổi trẻ đầy say mê mà như trong dòng chữ ông viết đẹp như họa thì “gương mặt như mầm cây/ vừa trồi lên khỏi đất” (trích trong “Vô chiêu” của Hồng Thanh Quang). Cách viết của nhà báo Phan Quang lại cho người đọc cảm nhận về một trí tuệ lớn, một tâm hồn bao la, như ông tâm sự “tôi là người làm báo, thỉnh thoảng lạc bước sang vườn văn”. Nhà thơ Hữu Ước lại in mình trong một bức ảnh quân phục, một chiến sĩ Công an có gương mặt đôn hậu mà cương nghị với nét chữ bay nghiêng như cỏ lau đổ xôn xao trong một chiều gió, mỗi câu thơ của ông đều cho ta cảm giác sống động: “Tí tách giọt mưa thu/ Xối xả trận mưa rào/ Ầm ào mùa gió bão/ Cái nắng hè như chảo mỡ đang sôi/ Lần lượt giọt thời gian đi qua/ Năm này, năm khác” (trích trong “Giọt thời gian” của Hữu Ước). Nhà thơ Huy Trụ lại có bức ảnh đẹp đến ngỡ ngàng về cách tạo hình và sự ấn tượng của đôi mắt biết nói. Chữ viết của ông đẹp như những cánh lá vàng ươm mùa thu chao phất phơ trong gió, cũng như những câu thơ đầy chất tự sự của ông còn đọng mãi trong lòng người yêu thơ: “Sau bao chìm lấp, nổi nênh/ Sóng xô bạc mặt, thác vênh lòng thuyền/ Chỉ còn trong vạt áo em/ Để tôi tìm lại một miền riêng tôi” (Trích trong “Miền riêng tôi” của Huy Trụ). Và còn nhiều nữa những gương mặt, những bút tích để lại cho ta nhiều cảm nhận đẹp và khác lạ như Trần Lê Văn, Bùi Minh Quốc, Nguyễn Thị Minh Ngọc,Việt Phương, Lê Thị Kim, Kiên Giang, Dũng Hà… mà bạn đọc có thể đọc, xem và có những cảm nhận cho riêng mình.

211 chân dung và bút tích các nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình văn học Việt Nam trong tập 2 (tiếp nối 250 chân dung trong tập 1) đã phác họa được chân dung những người đem ngòi bút làm đẹp cho đời. Cái hay, cái quý của của cuốn sách này là bên cạnh các nhà văn có tên tuổi còn tôn vinh một số gương mặt tuy chưa phải là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, nhưng họ sống và viết chân thành và hết lòng vì sự nghiệp chung. Tác giả cố gắng hội đủ các nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu, nhà lý luận phê bình và dịch giả. Đó là những gương mặt lớp trước, lớp sau kế tiếp nhau xây dựng mái nhà văn nghệ chung ở nước ta. Bút tích của từng người đã giúp bạn đọc hình dung về các nhà văn gần gũi, ấm áp và thật xúc động. Với 427 trang dày dặn, khổ 20.5×29 cm nằm gọn trong bìa sách cứng cáp in bốn màu đẹp mắt, cuốn sách đã thể hiện tấm lòng tri ân với các nhà văn Việt Nam và sự tôn trọng với những người sở hữu bộ sưu tập. Những trang giấy trắng, nền hoa văn nền nã, cách trình bày ngăn nắp, cách phối màu nhịp nhàng cộng với những bức ảnh sống động, gợi nhắc càng tôn lên giá trị của cuốn sách không chỉ về nội dung mà cả hình thức mang tính nghệ thuật cao. Sách do Nhà Xuất bản Giáo dục ấn hành, có sự góp mặt của Công ty cổ phần Sách dịch và Từ điển Giáo dục cùng nhiều nhà văn, gia đình các nhà văn, thầy cô giáo, bạn bè và đồng nghiệp vì yêu mến công việc của tác giả đã gửi tới những tư liệu quý cho cuốn sách.

Hai tập sách trên đã thực sự đem lại cho bạn đọc nhiều bất ngờ và tin tưởng. Nó không chỉ đáp ứng được nhu cầu hiểu biết về các nhà văn Việt Nam của độc giả, mà còn đem lại cho chúng ta sự cảm nhận gần gũi, chân thật về những chân dung chúng ta yêu mến. Công trình 30 năm của hai tác giả Trần Phương và Phan Thu Hương đã tạo nên một sản phẩm không giống với các tác phẩm viết về các tác gia văn học thường thấy, vì nó không chỉ là tư liệu mà nó còn là sự sống động của những cuộc đời. Như trong lời Nhà xuất bản đã viết “Làm sách phải tìm được sự khác biệt. Chỉ có sự khác biệt mới tạo nên giá trị cuốn sách”, Chân dung và bút tích nhà văn Việt Nam đã làm được điều đó và xứng đáng là một trong những cuốn sách lưu dấu cuộc đời.