Winlinh

Việc làm thêm từ năm lớp 10 đến nay: Bên cạnh rất nhiều bài báo khô khan nghiêm ngắn thì thi thoảng cũng được nghĩ ra mấy câu chuyện sến sến trong khi mục đích trần trụi: kiếm nhuận bút để uống cà phê.

Một cuốn sách có thể khiến bạn đọc để mắt tới không chỉ bởi màu sắc cuốn hút, độ dày đáng nể, mà hơn cả chính là tựa đề của nó. Tự thân cái tên “Nguyễn Đình Chú tuyển tập” dù nghe chân phương nhưng đã đủ giữ mắt bạn ở lại, bởi đơn giản, tuyển tập này là của Giáo sư Nguyễn Đình Chú – Nhà giáo Nhân dân, người đã ươm những hạt giống tâm hồn cho bao thế hệ.

Giáo sư Nguyễn Ðình Chú sinh năm Kỷ Tỵ (1929) tại xã Thượng Xá, nay là xã Nghi Hợp, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An trong một gia đình Nho giáo có truyền thống yêu nước thân dân. Ông từng là sinh viên xuất sắc của khoa Văn trường Ðại học Sư phạm Hà Nội, sau đó được Nhà trường giữ lại làm công tác giảng dạy và kinh qua nhiều chức vụ quan trọng, góp phần vào sự phát triển chung của ngành giáo dục. Không kể việc đào tạo hệ cử nhân, ông đã hướng dẫn trên 50 luận văn và 14 luận án tiến sĩ; có nhiều bài viết và công trình khoa học giá trị cao; cũng là chủ biên của sách giáo khoa và sách giáo viên Ngữ văn 6 (phần Văn học), Văn 10, Văn 11 (thí điểm, cải cách, chỉnh lý hợp nhất). Nhận thấy vai trò to lớn của Giáo sư Nguyễn Ðình Chú trong sự nghiệp giáo dục Việt Nam, Nhà xuất bản Giáo dục đã xuất bản “Nguyễn Ðình Chú tuyển tập” với mong muốn lưu lại cho đời một nhân cách, một tấm gương về trí tuệ, tâm huyết và lòng yêu nghề vô hạn.

“Nguyễn Ðình Chú tuyển tập” nằm trong số các bộ sách tham khảo lớn, có giá trị khoa học và thực tiễn cao, mang ý nghĩa chính trị – văn hóa, giáo dục sâu sắc, được trình bày và in ấn đẹp (gọi là sách tham khảo chất lượng cao), do Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành nhân kỷ niệm 55 năm ngày thành lập của mình; nhằm đáp ứng nhu cầu học tập, nghiên cứu, giảng dạy của học sinh, sinh viên, giáo viên phổ thông, giảng viên đại học, cán bộ nghiên cứu, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo bạn đọc, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, dân trí xã hội trong thời kỳ mới. Tham gia biên soạn mảng sách này là các nhà khoa học đầu ngành, nhà giáo, nhà quản lý giỏi, nhiều kinh nghiệm, có uy tín đối với độc giả. “Nguyễn Ðình Chú tuyển tập” do PGS.TS. Nguyễn Công Lý tuyển chọn và giới thiệu, là tuyển chọn các công trình tiêu biểu của Giáo sư Nguyễn Ðình Chú đã được công bố trên các sách và tạp chí (từ năm 1958 đến nay) được đồng nghiệp, các nhà khoa học và bạn đọc ghi nhận, hoan nghênh.

Với các bài viết tiêu biểu cho tư duy, phong cách của Nguyễn Ðình Chú, bạn đọc có thể yên tâm từ nay mình đã có một tư liệu tham khảo có giá trị, thiết thực với nhiều góc nhìn sáng tạo từ tác giả. Các tiểu luận, bài viết vốn ra đời trong từng hoàn cảnh cụ thể và riêng biệt, nhưng Tuyển tập đã sắp xếp lại thành hệ thống, trật tự theo yêu cầu nhận thức về lịch sử văn học Việt Nam, bao gồm những vấn đề khái quát chung, tiếp đó là những vấn đề cụ thể thuộc lịch trình vận động của hai thời kỳ văn học trung đại và cận – hiện đại, cụ thể chia thành ba phần như sau:

Phần 1 nêu Mấy vấn đề chung về lịch sử văn học Việt Nam (gồm 8 bài viết) được Giáo sư Nguyễn Ðình Chú tập trung phân tích về lịch sử văn học Việt Nam với một cái nhìn tổng quát, sâu rộng. Qua cái nhìn đa diện của ông, cấu trúc tổng thể của nền văn học dân tộc được nhận thức trọn vẹn, diện mạo của nền văn học Việt Nam được hiện lên đầy đủ. Ông đã đưa ra nhiều hướng tiếp cận mới, hợp lý đối với cách sắp xếp hệ thống lịch sử nói chung và những ý tưởng đột phá đối với những vấn đề cụ thể trong nền văn học. Liên quan việc phân kỳ lịch sử văn học Việt Nam, ông đề nghị bổ sung thêm một khái niệm công cụ nữa cho việc phân kỳ là “phạm trù văn học” (bên cạnh việc phân kỳ quen thuộc dựa trên các bình diện: vương triều phong kiến, theo thời gian, theo từng thế kỷ, theo các mốc lớn của lịch sử…). “Phạm trù văn học” được ông xác lập nội hàm một cách hệ thống và chặt chẽ gồm ba bộ phận: Những yếu tố gián tiếp chi phối văn học, những yếu tố trực tiếp liên quan tới văn học và những yếu tố thuộc chính bản thân nền văn học. Bổ sung cách phân kỳ này, việc nhận thức về quá trình vận động của lịch sử văn học dân tộc nói chung và về tác giả, tác phẩm cụ thể của mỗi phạm trù văn học sẽ được nâng cao rõ rệt.

Phần 2 giới thiệu Về văn học trung đại Việt Nam (gồm 38 bài viết), ông nhắc đến nhiều tên tuổi làm nên cốt cách văn học thời kỳ bấy giờ như Nguyễn Trãi, Nguyễn Dữ, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương…, trong đó tác giả văn học được ông dành nhiều bút lực và nhiệt tình, tập trung hơn cả là Nguyễn Du, Nguyễn Ðình Chiểu và Tú Xương. Ðối với tác phẩm “Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ, bằng cách tư duy trừu tượng khoa học và tư duy triết học, tác giả đã đưa ra cách hiểu nội dung tác phẩm hoàn toàn mới. Trong bài viết “Nghĩ thêm về Chuyện người con gái Nam Xương”, tác giả cho rằng, việc mặc định chủ đề tư tưởng cho tác phẩm như lâu nay (“nỗi khổ của phụ nữ do chế độ nam nữ bất bình đẳng và chiến tranh gây nên”) chỉ mới là giá trị lộ thiên, còn giá trị sâu xa của tác phẩm chính là “sự mong manh, vô cùng mong manh đối với hạnh phúc của người đàn bà, bởi sự sống vốn những thứ ma quái, trớ trêu muôn đời chẳng liên quan đến hình thái xã hội, đến chiến tranh”. Từ đó, ông cho rằng “Chuyện người con gái Nam Xương” có ý nghĩa triết học sâu hơn, cao hơn “Truyện Kiều”, bởi nó đụng chạm vào được cái sự ma quái có thực trong cuộc sống của người đàn bà muôn nơi, muôn thuở. Bài viết trên được nhiều người thích thú là nhờ có cách nhìn triết học và mới mẻ như thế. Còn trong bài “Vấn đề “ngã” và “phi ngã” trong văn học Việt Nam thời trung đại”, Giáo sư Nguyễn Ðình Chú đã có góc nhìn triết học tường tận về sự sống con người – cá thể để dẫn đến cách nhìn hiện tượng “ngã” và “phi ngã” trong văn học Việt Nam thời kỳ trung đại rất thuyết phục, khiến Giáo sư Lê Trí Viễn khi đọc bài này cũng phải thốt lên “ông Chú đã dạy lại chúng ta những điều này”.

Phần 3 bàn luận Về văn học cận – hiện đại Việt Nam (gồm 33 bài viết), tác giả đã có cách nhìn mới mẻ về thời cuộc, làm nổi bật những tác giả có sức ảnh hưởng lớn đến sự phát triển văn học của thời kỳ mới như Phan Châu Trinh, Nguyễn Thượng Hiền, Ngô Ðức Kế, Hoàng Ngọc Phách, Hoài Thanh,… trong đó dày công hơn là với Phan Bội Châu, Tản Ðà, Hồ Chí Minh. Cùng với thành quả nghiên cứu tác gia, tác phẩm là các tiểu luận khái quát chung hay từng bộ phận thuộc thời kỳ văn học cận – hiện đại. Ðáng chú ý, trong bài “Cuộc tranh luận về quan điểm nghệ thuật thời kỳ 1935-1939”, tác giả đã có sự nhìn nhận về cuộc tranh luận sau gần hai phần ba thế kỷ một cách khoa học, khách quan, với sự khảo cứu công phu, phân tích xác đáng và chứng minh cụ thể, thấu tình đạt lý.

Trên chặng đường mình đi, Giáo sư Nguyễn Ðình Chú đã để lại niềm tin yêu với đồng nghiệp, học trò và đông đảo bạn đọc. Học trò Phúc Sơn (K55C khoa Ngữ Văn – Ðại học Sư phạm Hà Nội) đã viết về người thầy của mình như sau: “Hơn nửa thế kỷ trước, khi là sinh viên Văn khoa như chúng tôi bây giờ, anh sinh viên Nguyễn Đình Chú đã được học với nhiều vị “sư biểu” của nền giáo học Việt Nam thời bấy giờ. Ở thế hệ “một đi không trở lại” đó, Nguyễn Đình Chú học được đức độ của GS. Đặng Thai Mai, uyên bác của GS. Cao Xuân Huy, trí tuệ của GS. Trần Đức Thảo… Tư duy tích hợp Văn – Sử, Văn – Triết, Văn – Sử – Triết đã giúp thầy có một cái nhìn biện chứng về khoa học văn học”. Nhờ có sự vận dụng tư duy triết học và tư duy trừu tượng khoa học cộng với thái độ trung thực, khách quan và thực sự cầu thị, Giáo sư Nguyễn Ðình Chú đã được Giáo sư Trương Chính nhận xét: “Trong những người đồng nghiệp, tôi trọng anh Chú nhất, bởi anh ấy thành thực với đời và với bản thân mình. Theo tôi đấy mới là người biết sống”.

Cái hay của các bài viết được chắp bút bởi Giáo sư Nguyễn Ðình Chú là viết về văn học bằng tư duy khoa học nhưng lại không khô khan, cứng nhắc, khó hiểu, khó cảm. Mỗi bài viết là một tác phẩm nghệ thuật đích thực, người thưởng thức sẽ không chỉ thấy tác giả là nghệ sĩ, mà sau khi được chiêm nghiệm những câu chữ đó cũng thấy mình trở thành người biết nhìn ra những giá trị sâu sắc từ những gì tác giả truyền tải. Một số bức ảnh được đính kèm trong Tuyển tập đã giúp minh họa rõ hơn về những khoảnh khắc đáng nhớ trong cuộc đời Giáo sư Nguyễn Đình Chú đã được Nhà xuất bản Giáo dục ưu ái trình bày bằng loại giấy sáng, bóng, mịn, mềm, thể hiện sự trân trọng của những người làm sách đối với người thầy giáo đáng kính. Với 1094 trang sách chứa một hàm lượng lớn trí tuệ sâu sắc của Giáo sư Nguyễn Ðình Chú, Nhà xuất bản Giáo dục đã giúp bạn đọc bắc nhịp cầu nối đến với một tâm hồn mẫn tiệp. Sách xuất bản năm 2012 với số lượng 600 cuốn chắc sẽ còn tái bản nhiều lần mới đáp ứng đủ nhu cầu bạn đọc trong việc tìm hiểu cuộc đời, sự nghiệp Giáo sư Nguyễn Ðình Chú và những góc nhìn độc đáo của ông về văn học Việt Nam.

____________

Viết xong 15.7.2012.

“Mỗi ngày là một bài thơ / Mỗi ngày là một giấc mơ diệu huyền”

Đọc câu thơ trên của Nguyễn Minh Khang, tôi cảm thấy thêm yêu cuộc đời. Bởi nghĩ đến thơ là nghĩ đến cái đẹp, nếu “mỗi ngày là một bài thơ”, thì cuộc đời này thật thú vị, thật đáng sống. “Bài thơ” và “giấc mơ” đều đem lại cảm giác nhẹ nhõm, ảo diệu. Cuộc đời cũng thế, cần có sự “diệu huyền” giữa bộn bề lo toan, trăn trở, để con người có thể làm được nhiều điều đẹp đẽ hơn trong hành trình sống còn nhiều gian nan. Sự “diệu huyền” không tự nhiên có, mà do chính chúng ta tạo nên bằng nỗ lực sống đẹp. Với tôi, Nguyễn Minh Khang là một người sống đẹp như thế, bắt đầu từ những vần thơ…

***

Ấn tượng với tập thơ “Hằng đêm” vẫn chưa phai nhạt thì tôi đã lại được cầm trên tay tập thơ mới “Dấu thời gian” của Nguyễn Minh Khang, chứng tỏ sức làm việc miệt mài của người cầm bút. Tôi đã đọc một mạch tập thơ này (hiếm có tập thơ nào khiến tôi đọc một mạch như thế) và thực sự hứng thú. Ngay lập tức chắp bút viết đôi dòng cảm nhận, dù biết rằng ngôn từ của mình còn ngây ngô, sự cảm nhận của mình còn nông cạn trước một tâm hồn thơ sâu sắc.

Không kể bìa thơ có màu sắc vàng – xanh trầm rất “thời gian” với rặng mây – núi mờ ảo gợi cho người đọc một hình dung miên man về bước đi của ngày tháng; không kể lối trình bày xen kẽ tranh ảnh minh họa; không kể font chữ nền nã phù hợp với nội dung thơ…, chỉ riêng cái tựa đề đã làm nên một dấu ấn. Tựa đề “Dấu thời gian” thể hiện dấu vết được lưu lại của ngày tháng trong hành trình đời người. Dù thời gian là khái niệm trừu tượng, vô hình, chỉ vận động theo một chiều duy nhất từ quá khứ đến hiện tại và tương lai, nhưng bằng cái nhìn tinh tế của tác giả, nó đã được in dấu lại tươi mới trong từng chi tiết của đời sống. Đặt tựa đề cho tập thơ như thế, chắc chắn Nguyễn Minh Khang hiểu rất rõ vai trò của thời gian trong đời sống. Khi con người ý thức được sự vận hành của thời gian, sẽ khiến thời gian trở nên có nghĩa, dù đó là thời gian đã qua.

Ký ức chiến tranh – Nghĩa tình đồng đội

Một mảng đề tài quen thuộc, trở đi trở lại trong thơ Nguyễn Minh Khang là hình ảnh người lính: người lính trong ký ức và trong hiện tại. Người quen thơ Nguyễn Minh Khang hiểu rằng, dù làm thơ về đề tài nào đi nữa thì mảng đề tài người lính không bao giờ ngừng lại trong mạch thơ anh. Nỗi nhớ, nỗi ám ảnh, ký ức về cuộc chiến và đồng đội luôn còn lại nguyên vẹn. Tuy đã trở lại thời bình, hòa nhịp vào đời sống sôi động, nhưng những ngày bom đạn khốc liệt bên đồng đội yêu dấu đã là một phần máu thịt của anh mà không ai có thể tước bỏ.

Đọc bài thơ “Phim trong thành cổ” có ai không rưng rưng khi người sống và người chết đang ngồi bên nhau để cùng ôn lại những khoảnh khắc hào hùng mà cũng đầy đau thương mất mát: “Buổi chiếu phim nào như buổi chiếu này không?/ Hàng ghế trước dành cho người liệt sỹ/ Nền cháy đỏ các anh ngồi lặng lẽ/ Phim chiếu về anh đang bắn đạn đỏ nòng”. Anh còn trăn trở với người lính thời bình, sau cuộc chiến họ sống như thế nào, tinh thần họ ra sao: “Người về sau chiến thắng/ Khắc khoải đời mưu sinh” (Ký ức); “Thanh bình giữa chốn quê nhà/ Chiếc xe lăn, bóng chiều tà loay hoay/ Cuộc đời xoay những vòng xoay/ Sáng chiều với chiếc xe này tự lăn” (Anh thương binh và chiếc xe lăn). Từ “khắc khoải”, “loay hoay” thể hiện sự khó khăn của người lính trong việc hòa nhập vào thực tại, người lính không chỉ đối diện với nỗi đau thân thể mà hơn nữa còn phải đối diện với những thử thách khắc nghiệt của đời sống. Lời thơ đồng cảm mà chỉ có những người từng đi qua chiến tranh như Nguyễn Minh Khang mới có thể thốt ra.

Cái tình với người lính của anh thể hiện rõ nhất trong những bài thơ gọi hồn đồng đội: “Ký ức giữa thời bình/ Không nguôi ngoai nỗi nhớ/ Tháng ngày luôn trăn trở/ Đồng đội nằm nơi đâu” (Ký ức). Nhất là vào thời điểm cuối năm, khi nhà nhà xum họp quây quần, anh càng thương đồng đội mình hơn: “Hồn đồng đội chín mười phương/ Chiều ba mươi tết nhớ đường về quê” (Đón anh ngày tết cổ truyền); “Còn những ai chôn vội/ Hồn vẩn vơ nơi chốn núi rừng… Đồng đội gối đất nằm sương/ Chiều ba mươi tết khói hương nhớ về” (Nghĩa trang chiều ba mươi tết). Những chuyến đi thăm đồng đội không khiến anh nguôi ngoai nỗi nhớ: “Đêm mênh mông mong đồng đội về cùng/ Bập bùng đèn hoa giăng lưới/ Cầu siêu cho những người đồng đội/ Một thời thấm máu Khe Sanh” (Khe Sanh đêm cầu nguyện). Nỗi đau không chỉ dừng lại ở quá khứ, nó còn dai dẳng trong lòng những người thân của họ: Nghĩa trang liệt sỹ quê tôi/ Ba ngày một đám tang khô/ Bảy ngày một nhà nhận huyệt (Còn mãi chờ anh). Chữ “đám tang khô” không khỏi khiến người đọc giật mình, ngậm ngùi. Bên cạnh đó, những bài thơ như Làng Ho, Hang tám cô, Liệt sỹ vô danh, Nghĩa trang làng Cùa, Liệt sỹ tuổi đôi mươi, Tháng tư nhắc nhớ một thời, Đồng đội của tôi… cũng để lại cho người đọc những xúc cảm bâng khuâng, những suy ngẫm về chiến tranh và mất mát. Bằng thơ, Nguyễn Minh Khang muốn lưu lại ký ức chiến trường để “cho quá khứ sẽ không là dĩ vãng/ cho quá khứ sẽ không vào tĩnh lặng” (Mùi cỏ cháy). Nỗi ám ảnh về chiến tranh không phải là sự sợ hãi hay những kể lể về sự khổ đau, mà là ám ảnh về sự cô đơn của đồng đội đã hy sinh còn nằm lại chiến trường, đó mới thực sự là tính nhân văn đáng trọng trong thơ Nguyễn Minh Khang.

Triết lý sâu sắc từ những điều giản dị

Đọc thơ Nguyễn Minh Khang mới thấy anh trăn trở, suy tư nhiều về cuộc sống. Thơ là ngôn ngữ đẹp nhất giúp anh biểu đạt những suy nghĩ của mình. Từ những chi tiết nhỏ bé, anh rút ra những điều sâu sắc khiến người đọc không thể không dừng lại suy nghĩ, ngâm ngợi cùng anh. Quan niệm về cà phê của anh cũng rất tinh tế: “Cà phê máy lạnh giết chết thời gian/ Cà phê vườn cà phê du hí/ Cà phê bụi cà phê tri kỷ” (Không gian café). Cà phê “máy lạnh” thể hiện sự hưởng thụ, “cà phê vườn” thì nuông chiều cảm xúc, chỉ có “cà phê bụi” mới đem lại cho người nghệ sĩ âm thanh chân thực của cuộc sống, từ đó chiêm nghiệm ra nhiều điều ý nghĩa mà “máy lạnh” không đủ sức đem lại được. Trong mọi việc, anh cũng có một đúc kết thật hay để nhắc nhở con cái mình: “Đừng so đo, chớ suy bì/ Bền lòng, vững chí việc gì cũng vui” (Tấm lòng son)… Loạt thơ thể hiện sự chiêm nghiệm, triết lý của tác giả đã cho thấy một tư duy thơ logic, chịu đào sâu suy nghĩ để đúc kết ra những chân lý dù giản dị nhưng sâu xa.

Quê hương hiện ra từ nỗi nhớ

Trong tập thơ, tôi thích nhất là những câu thơ quê của Nguyễn Minh Khang. Những câu thơ bình dị, nhẹ nhàng, dường như tuôn ra không cần chỉnh sửa mà vẫn không hề dễ dãi. Qua những câu thơ ấy, người đọc thấy hiện lên một miền quê thanh bình, mộc mạc, ấm áp tình người: “Miền quê tôi em có về cùng/ Ngọt lịm bờ môi hương chuối mỏng” (Hương chuối cốm). Tác giả dùng những từ rất hay để miêu tả thiên nhiên như “gió the the”, “hương chuối mỏng” khiến người đọc có thể tự do tưởng tượng ra hơi gió, hương chuối thật thân thuộc nhưng cũng rất đặc biệt. Trong “Sắn khoai, đậu đỗ, dưa cà/ Nhãng quên vị ấy ắt là mất quê” (Quà quê), tác giả dùng chữ “nhãng” thay cho chữ “lãng”, chất quê đã trở nên đậm đà hơn. Ở miền quê hương ấy, thời thơ ấu được tác giả miêu tả là một vùng tuổi thơ đẹp đẽ nhiều kỷ niệm: “Chân ngâm bùn tím màu da/ Tay khua cỏ rối cóng tà áo bông” (Mưa gió tháng ba) hay “Ta vẫn là cu Típ ngày xưa/ Ngày cắt cỏ chăn trâu đánh bi đánh đáo/ Rét căm căm lội đồng bắt con cá cóng/ Nắng chang chang bắt cua dội trên bờ” (Kỷ niệm thời thơ ấu). Và trên hết là cái tình quê thật thà, sâu đậm mà người ta khó thấy ở thành thị xô bồ: “Người quê tôi nặng tâm tư/ Người nhập cư với ngụ cư quây quần” (Quê nghèo). Bên cạnh thiên nhiên thênh thang, hình ảnh mẹ, em, người dân quê hồn hậu và cả hình ảnh của chính nhà thơ đã làm cho quê hương của tác giả nói riêng và những miền quê Việt Nam tác giả đã đặt chân đến trở nên đẹp đẽ, thơ mộng và thiêng liêng hơn.

Trở trăn nỗi niềm thế sự

Từ quê mình tới quê người, từ nước mình sang nước bạn, đến đâu nhà thơ cũng thấy có nhiều điều để nói. Không nỗi buồn trăn trở thì là nỗi nhớ vấn vương hoặc thanh bình hơn là những lời thơ tả cảnh trong lành, lãng mạn. Vậy là thấp thoáng trong con người thơ Nguyễn Minh Khang còn có cả một nhà báo, một nhà triết học, một nhà tâm lý học, một họa sỹ… Tâm hồn đó dường như chưa bao giờ ngừng suy nghĩ, chiêm nghiệm và yêu thương. Ở nước mình thì “Ruộng khô, bờ cạn do đâu?/ Thủy điện tăng nhiệt, ngăn đầu chặn đuôi…/ Phải chăng tất cả do trời?/ Cứ đập, cứ phá, hỡi ôi… tan tành” (Tàn phá); “Quy hoạch mang lại những gì/ Mà quê nhà phải rời đi khỏi làng?” (Tấc đất tấc vàng). Qua Trung Quốc, nhà thơ không khỏi băn khoăn về tính cách “ai cũng biết” của anh bạn láng giềng: “Trung Hoa đang thời đại công trường/ Mở cửa mà kín cổng cao tường/ Trí tuệ loài người thu nạp lại/ Khôn của riêng mình chẳng chia ai” (Trung Hoa thời mở cửa). Sang nước Nga xa xôi, tác giả cũng không khỏi đau lòng nêu lên câu hỏi “Emeral, đóng cửa rồi ư? Theo vết chợ Vòm/Người Việt bơ vơ/ Ngẩn ngơ nơi đất khách” (Emeral nỗi bơ vơ). Đến nước Mỹ, thăm tượng đài ở Washington, Nguyễn Minh Khang đã viết những câu thơ phê phán sự phi nghĩa của chiến tranh và sức mạnh của tình yêu: “Washington hỡi những tâm hồn/ Những cái đầu nóng lạnh/ Hãy để tình yêu là sức mạnh/ Chiến tranh ư? Hoa úa dưới tượng đài” (Tưởng niệm)… Còn nhiều nữa những vùng đất tác giả đã đi qua như: Lasvegas – “thành phố của những người sống vội”, Triều Tiên  – “cờ giới tuyến tranh nhau cao thấp”, Hàn Quốc – “xứ sở sương mù, ngàn năm văn hiến” hay Lào với “Xiêng Khoảng trời mây, Đồng Chum giăng nắng”… đều khiến hồn thơ tuôn trào, thơ lúc này trở thành nhật ký chuyến đi sống động.

Thơ dặn mình

Nhà thơ có một niềm hạnh phúc, một sự ủi an đặc biệt mà những người không làm thơ khó có thể cảm nhận được. Những khi buồn, hoang mang, cô đơn, người làm thơ luôn có thơ là bạn tri kỷ. Nguyễn Minh Khang có nhiều bài thơ nói với mình, dặn dò mình, như là cách tự an ủi, động viên bản thân, nhắc mình sống cho “tịnh tâm”, “thanh thản”: “Cuộc đời ánh chớp có rồi không/ Giấc mơ chẳng bao giờ là thực/ Trở lại bình yên tịnh tâm cõi Phật/ Dòng đời lặng lẽ thời gian” (Dấu vết thời gian). “Già trẻ, buồn vui cũng điểm dừng/ Đời vô thường ánh chớp/ Tĩnh tâm và chân thật/ Thanh thản đời ung dung” (Ung dung). Có lúc nhà thơ lại tự trào thật vui, thật trong trẻo: “Một củ su hào, hai quả cà chua/ Một lon gạo lứt là vừa tối nay/ Cuộc đời đã hết vòng xoay/ Cơm rau đạm bạc, đủ ngày tháng trôi/ Thảnh thơi yên phận với đời/ Thần tiên trần thế ơi người đồng cam (Đạm bạc). Anh đưa ra những đúc rút vừa ngắn gọn vừa ý nghĩa, chỉ vài câu thơ đã toát lên một triết lý, một quan niệm sống đúng đắn: “Làm việc miệt mài/ Ăn đại khái/ Tâm hồn sảng khoái/ Phải trái phân minh/ Sống hết lòng mình/ Cuộc đời thanh thản” (Làm việc). Bao nhiêu năm làm việc trong ngành xuất bản, người làm thơ suốt đời gắn bó với sách, lấy sách làm niềm vui lớn của mình: “Tuổi già đọc sách ấy niềm vui/ Tâm đắc văn chương ngẫm sự đời” (Niềm vui); “Ngày đọc vài trang sách/ Đêm nghe mấy vần thơ” (Thi vị). Anh luôn coi lời nói không phải là thứ lời dễ dãi, tự phát mà thể hiện nhân cách, lối sống của một con người, nên anh dặn mình “Đừng suồng sã để lòng sám hối/ Cả cuộc đời lời nói dẫn ta đi (Lời nói). Qua nhiều trải nghiệm buồn vui, sướng khổ của “cuộc đời vinh nhục đục trong”, Nguyễn Minh Khang nghiệm ra rằng: “Đừng mong điều gì hoàn hảo/ Gập ghềnh kề phía bên kia/ Đừng như thủy tinh tráng lệ/ Vỡ ngay sau cái đụng hờ” (Điểm dừng). Con người sống mà biết “tri túc” chẳng phải là đã biết sống lắm sao!

***

Nếu làm thơ chỉ để thỏa mãn cái tôi với những lời lẽ thở than ủy mị hay ru ngủ, đề cao mình thì thơ sẽ không đầy đủ giá trị như người đời xưng tụng. Với Nguyễn Minh Khang, thơ là đời, thơ thể hiện cái tình nhưng không chỉ là cái tình riêng tư mà là tình người, tình đời, tình yêu quê hương đất nước và cao hơn nữa là tình yêu nhân loại. Thơ Nguyễn Minh Khang phong phú về nội dung, giàu nhạc cảm, ngôn ngữ giản dị nhưng không tẻ nhạt, dễ dãi. Chính vì thế mà người đọc thơ của anh không có cảm giác buồn bã, chán trường, cũng không thấy nặng nề dù anh vẫn trăn trở sâu xa về nhân tình thế thái. Tính thời sự trong thơ khiến cho nhiều bài thơ trở thành một bài báo nghệ thuật. Những mảng thơ tưởng như độc lập nhưng đứng chung với nhau trong một tuyển tập bỗng trở nên gắn kết, mà chất keo dính chính là tâm hồn tràn ngập yêu thương của một công dân, nhà thơ sống có trách nhiệm với đời. Hơn 130 câu thơ, câu đối ý nghĩa đã làm nên một “Dấu thời gian” đáng nhớ trong lòng bạn đọc, đem lại cho đời sống văn học nghệ thuật một làn hương dịu nhẹ, mà như Nguyễn Minh Khang đã viết “Thời gian nước chảy mây trôi/ Dòng thơ góp chút mật đời tỏa hương”.

_____________

Viết tháng 12/2012.

Vì blog tôi có mục “Sách & Thư viện” nên tôi sẽ cần mẫn lưu lại những bài viết có nội dung liên quan mục này, dù có thể chúng khô cứng, thiên về chuyên môn, kén người đọc hoặc đã lỗi thời theo năm tháng. Cũng là cách tôi có thể nhìn lại hành trình gắn bó với sách và thư viện trong suốt thời gian qua và là nơi lưu trữ lý tưởng để tôi có thể tìm kiếm tư liệu cá nhân một cách dễ dàng nhất. Bài viết sau đây sản xuất từ 2013.

________________

Trong thời đại các phương tiện nghe nhìn ngày càng phát triển với tốc độ cao, sự độc tôn của sách giấy đã không còn. Sách văn học, một trong những thể loại có sức thu hút độc giả lớn nhất từ trước đến nay cũng phần nào suy giảm. Với độc giả hiện đại, việc phải đọc những tác phẩm văn học với nhiều tầng lớp nghĩa đang là một thách thức. Để thể loại này đến gần người đọc hơn, bên cạnh chiến lược dài hơi của các cơ quan ban ngành, giáo viên và cán bộ thư viện cần ý thức sâu sắc hơn nữa về vai trò, trách nhiệm của mình trong việc duy trì tình yêu của độc giả đối với tác phẩm văn học, từ đó tìm ra phương pháp tuyên truyền, giới thiệu sách hiệu quả.

Mỗi người, theo cách của riêng mình, sẽ có một cách giới thiệu sách khác nhau. Đôi khi ở người này giới thiệu như thế là hay, nhưng ở người khác áp dụng phương pháp ấy lại không cuốn hút. Nói vậy để thấy rằng, không có một khuôn mẫu nhất định đối với quy trình giới thiệu sách, đặc biệt là giới thiệu tác phẩm văn học. Đôi điều người viết trình bày sau đây chỉ mang tính chất tham khảo, trên cơ sở đó, cán bộ giới thiệu sách có thể triển khai vào những tác phẩm văn học cụ thể, mục đích cuối cùng là đem lại hiệu quả cho việc tuyên truyền giới thiệu sách vốn đòi hỏi sự tận tâm, say mê và sáng tạo.

1. Xác định đối tượng tiếp nhận để lựa chọn tác phẩm văn học phù hợp và tìm ra phương pháp giới thiệu hiệu quả:

– Nghiên cứu đặc điểm đối tượng tiếp nhận: Trước khi tiến hành giới thiệu sách, ta cần nghiên cứu đối tượng tiếp nhận, trong đó lứa tuổi, giới tính, môi trường sống, tâm sinh lý, trình độ nhận thức… là những yếu tố quyết định tới việc lựa chọn tác phẩm và xác định hình thức tiếp cận. Ví dụ, ta nghiên cứu đối tượng tiếp nhận là học sinh, công nhân, nông dân, cựu chiến binh, thanh niên hay phụ nữ; sống trong môi trường ra sao, đời sống tinh thần và vật chất thế nào… để rút ra đặc điểm cơ bản của đối tượng, từ đó có cách tiếp cận phù hợp.

– Chọn tác phẩm văn học phù hợp với thời điểm tuyên truyền: Trong nhà trường, việc giới thiệu tác phẩm văn học thường phụ thuộc vào thời điểm học sinh đang học văn học ở giai đoạn nào thì giáo viên sẽ giới thiệu tác phẩm trong giai đoạn ấy (ví dụ như tác phẩm văn học giai đoạn 30-45, 45-75…). Đối với thư viện, cán bộ thư viện có thể giới thiệu sách theo các sự kiện diễn ra trong và ngoài nước (ví dụ ngày Đọc sách Thế giới, ngày Nhà giáo Việt Nam, ngày Quân đội Nhân dân Việt Nam…).

– Chọn tác phẩm văn học phù hợp với đối tượng tiếp nhận: Ví dụ, nếu là học sinh cấp 1, ta có thể chọn thể loại cổ tích, thần thoại với các chủ đề ngộ nghĩnh, gần gũi như loài vật, hiện tượng thiên nhiên, các vị thần, cô tiên, ông bụt… để kích thích trí tưởng tượng của các em. Nếu là học sinh cấp 2, ta có thể giới thiệu những cuốn sách khoa học, danh nhân, lịch sử để các em nhận thức rõ hơn về các quy luật phát triển của tự nhiên – xã hội, noi theo những hình tượng tốt trong tác phẩm văn học mà ta đã giới thiệu… Còn ở những không gian khác như thư viện, khu phố, câu lạc bộ văn thơ, các hội nhóm… thì việc chọn tác phẩm văn học phụ thuộc vào nhu cầu của đối tượng tiếp nhận hoặc chủ trương tuyên truyền của các đơn vị phụ trách phần việc đó (ví dụ đối với hội cựu chiến binh, có thể chọn sách có chủ đề chiến tranh, người lính trong thời bình; đối với hội phụ nữ, có thể chọn các tác phẩm văn, thơ về tình yêu, tình cảm gia đình để giới thiệu…). Việc lựa chọn tác phẩm phù hợp với nhu cầu, sở thích của đối tượng tiếp nhận đặc biệt quan trọng, góp phần vào sự thành công của buổi tuyên truyền giới thiệu sách.

– Chọn phương pháp tuyên truyền phù hợp với đối tượng tiếp nhận: Với từng đối tượng tiếp nhận, ta sẽ có phương pháp tuyên truyền khác nhau. Ví dụ, giữa học sinh ở miền xuôi và miền ngược, ở thành thị và nông thôn, cách sử dụng ngôn ngữ, hướng truyền tải nội dung tác phẩm không thể giống nhau. Với học sinh ở nông thôn, nếu dùng những thuật ngữ công nghệ thông tin hoặc xen kẽ nhiều từ tiếng Anh để tuyên truyền sách, học sinh sẽ không hiểu trọn vẹn cách diễn đạt đó, buổi giới thiệu sách sẽ không đạt yêu cầu.

– Chọn hình thức tuyên truyền phù hợp với hoàn cảnh cụ thể: Tùy theo hoàn cảnh và yêu cầu mà cán bộ thư viện hoặc giáo viên chọn cách giới thiệu trực tiếp hoặc thông qua văn bản. Trong điều kiện không thể quy tụ được một nhóm đối tượng, không đủ thời gian và thiếu không gian tuyên truyền trực tiếp, ta có thể chọn hình thức viết bài giới thiệu qua sách báo, dán trên bảng tin nhà trường, công sở hoặc những nơi công cộng.

2. Kết cấu chính của một bài giới thiệu sách

Đối với giới thiệu sách trực tiếp, ta cần vạch sẵn các ý để quá trình giới thiệu được thông suốt, không lan man, dài dòng, sa đà vào những nội dung không cần thiết. Đối với bài giới thiệu bằng văn bản, người viết cần có kết cấu rõ ràng để người đọc chỉ cần lướt qua đã nắm được nội dung bài viết. Về cơ bản, quy trình giới thiệu sách có thể chia thành 5 phần, gồm phần mở đầu, phần nội dung, phần điểm nhấn và phần kết luận. Cách giới thiệu có thể linh động, sáng tạo để phù hợp với từng tác phẩm văn học, tránh sự sáo mòn, lặp lại giữa các lần giới thiệu.

– Phần mở đầu: Vào đề ngắn gọn, dễ hiểu. Nêu được mục đích ra đời của cuốn sách (cho ai, để làm gì), nêu được thông tin cơ bản nhất của cuốn sách (tên sách, tên tác giả, chủ đề tác phẩm…). Nếu là giới thiệu trực tiếp, người giới thiệu có thể vừa nói vừa giơ cuốn sách minh họa. Nếu giới thiệu qua văn bản, ngoài việc in bìa cuốn sách kèm theo bài giới thiệu, ta có thể dùng ngôn ngữ mang tính tượng hình để giúp bạn đọc hình dung ra diện mạo cuốn sách. Phần mở đầu quyết định việc độc giả có muốn nghe, đọc tiếp các phần sau hay không, nên người giới thiệu sách phải chú ý để gây ấn tượng từ thời điểm này (nếu nói thì tránh dài dòng,  không điểm nhấn; nếu viết thì tránh lan man, thiếu logic).

Ví dụ: “Càng ngày nhu cầu hiểu biết của con người càng lớn. Con người không chỉ học những gì cơ bản, hạn hẹp mà còn khát khao được tiếp cận với những điều phong phú, đẹp đẽ của thế giới, bởi quan niệm thẩm mỹ của chúng ta cũng dần dần trở nên tinh tế hơn. Những cuốn sách khoa học kỹ thuật, sách giáo khoa, tiểu thuyết, sách kỹ năng làm giàu… luôn là mối quan tâm hàng đầu của xã hội, nhưng cũng không thể phụ nhận được sức hút của những cuốn sách có chủ đề về âm nhạc, hội họa, nhiếp ảnh… đang ngày càng khẳng định vị trí của mình một cách vững chắc. Chính những cuốn sách này mang đến cho chúng một cái nhìn cởi mở, sâu sắc hơn về nghệ thuật, về cái đẹp và những giá trị tuyệt vời của cuộc sống. Nhà Xuất bản Giáo dục mong muốn đưa bạn đọc đến gần hơn với những tinh hoa của thế giới, đã cho ra đời bộ sách “Truyện kể về các danh họa thế giới” gồm 3 tập của các tác giả Ngọc Phương, Nguyệt Minh, Ngân Hà. Bộ sách này nằm trong “Tủ sách Truyện kể” cùng với rất nhiều bộ sách khác như “Truyện kể về các nhà văn Việt Nam”, “Truyện kể về thần đồng thế giới”, “Truyện kể về các nhạc sĩ thiên tài trên thế giới”… (Bài giới thiệu cuốn “Truyện kể về các danh họa trên thế giới” ).

– Phần nội dung: Nêu nội dung chính và bình luận về tác phẩm. Bình luận đôi nét về tác phẩm. Phần này thường dài hơn so với các phần còn lại, được người giới thiệu tập trung nhiều công sức nhất để có thể làm toát lên toàn bộ nội dung và ý nghĩa của tác phẩm.

Ví dụ: (1) Nhật ký chiến trường của Nhà giáo Liệt sĩ Võ Tề do NXB Giáo dục ấn hành vào những ngày thu tháng 8 năm 2006, gồm 3 phần: Phần I: Vượt Trường Sơn ra tiền tuyến; Phần II: Hoạt động trên chiến trường khu 6; Phần III: Thư của Nhà giáo, Liệt sĩ Võ Tề gửi về gia đình. Ngoài ra phần phụ lục cũng đem lại cho người đọc sự xúc động bởi những dòng tâm sự từ người thân của Nhà giáo, Liệt sĩ Võ Tề đầy yêu thương và tiếc nhớ. Những bức ảnh còn đậm nét như bóng dáng anh vẫn còn đây, không phai nhạt trong tâm trí những người đã từng sống và làm việc với anh, khắc thêm trong trái tim tuổi trẻ hôm nay một nét son về một tấm lòng và nhân cách đáng để chúng ta học tập. (Bài giới thiệu tác phẩm “Nhật ký Nhà giáo vượt Trường Sơn”). (2) Trong tập thơ, tôi thích nhất là những câu thơ quê của Nguyễn Minh Khang. Những câu thơ bình dị, nhẹ nhàng, dường như tuôn ra không cần chỉnh sửa mà vẫn không hề dễ dãi. Qua những câu thơ ấy, người đọc thấy hiện lên một miền quê thanh bình, mộc mạc, ấm áp tình người: “Miền quê tôi em có về cùng/ Ngọt lịm bờ môi hương chuối mỏng” (Hương chuối cốm). Tác giả dùng những từ rất hay để miêu tả thiên nhiên như “gió the the”, “hương chuối mỏng” khiến người đọc có thể tự do tưởng tượng ra hơi gió, hương chuối thật thân thuộc nhưng cũng rất đặc biệt. Trong “Sắn khoai, đậu đỗ, dưa cà/ Nhãng quên vị ấy ắt là mất quê” (Quà quê), tác giả dùng chữ “nhãng” thay cho chữ “lãng”, chất quê đã trở nên đậm đà hơn. Ở miền quê hương ấy, thời thơ ấu được tác giả miêu tả là một vùng tuổi thơ đẹp đẽ nhiều kỷ niệm: “Chân ngâm bùn tím màu da/ Tay khua cỏ rối cóng tà áo bông” (Mưa gió tháng ba) hay “Ta vẫn là cu Típ ngày xưa/ Ngày cắt cỏ chăn trâu đánh bi đánh đáo/ Rét căm căm lội đồng bắt con cá cóng/ Nắng chang chang bắt cua dội trên bờ” (Kỷ niệm thời thơ ấu). Và trên hết là cái tình quê thật thà, sâu đậm mà người ta khó thấy ở thành thị xô bồ: “Người quê tôi nặng tâm tư/ Người nhập cư với ngụ cư quây quần” (Quê nghèo). Bên cạnh thiên nhiên thênh thang, hình ảnh mẹ, em, người dân quê hồn hậu và cả hình ảnh của chính nhà thơ đã làm cho quê hương của tác giả nói riêng và những miền quê Việt Nam tác giả đã đặt chân đến trở nên đẹp đẽ, thơ mộng và thiêng liêng hơn… (trích một ý nhỏ trong phần nội dung của bài giới thiệu tác phẩm thơ “Dấu thời gian”).

– Phần điểm nhấn: Sau phần giới thiệu nội dung chính, người giới thiệu sách cần chọn những ý hay, ý nổi bật để tạo điểm nhấn cho tác phẩm. Trong tuyên truyền trực tiếp, phần này tương đối quan trọng, vì nó có sức hút lớn đối với người nghe. Trong văn bản, phần này sẽ khiến người đọc phải dừng lại lâu vì văn phong thú vị, lối viết cuốn hút, ý tưởng mới lạ… Nếu người giới thiệu sách biết khai thác tối đa phần này, bài giới thiệu sẽ tạo được điểm nhấn, để lại ấn tượng sâu sắc với người tiếp nhận; là yếu tố quan trọng quyết định việc độc giả sẽ tìm đọc tác phẩm đó sau khi đã nghe giới thiệu sơ bộ.

Ví dụ: “Chân dung và bút tích nhà văn Việt Nam” đã ký họa được cái thần không phải trên gương mặt mà trong tâm hồn các nhà văn. Họ đã đến thật gần với bạn đọc thông qua những bút tích diệu kỳ. Mỗi nét chữ đều mang trong mình một hồn vía chất chứa bao tâm sự buồn vui. Đọc chữ in, người ta chỉ có thể cảm nhận được nội dung tác phẩm, còn xem những nét bút tự tay tác giả viết thì ta có thể nắm bắt được những rung động từ đáy tâm tư họ. Tâm trạng khi đặt bút sẽ tạo nên nét bút đậm nhạt, run run, lo sợ hay cứng cỏi, vững chãi. Nhìn nét chữ, ta như cảm thấy được chạm vào quá khứ, chạm vào thời khắc tác giả đang thả hồn mình vào trang viết, chạm được vào những tâm tư của người nghệ sĩ. Nét chữ Nguyễn Bính nhỏ nhắn lành hiền. Nét chữ Thu Bồn phóng khoáng bay bổng. Nét chữ Tản Đà nghiêng nghiêng mềm mại. Nét chữ Phạm Hổ điềm đạm. Nét chữ Giang Nam thong thả. Nét chữ Nguyên Ngọc hun hút gió rừng. Nét chữ Viễn Phương như những chiếc lá non mới bật mầm trong vườn một sớm. Nét chữ Thâm Tâm rạp đều như sóng lúa. Nét chữ Hoài Thanh như những đốm nắng gieo từng giọt trên thềm nhà. Nét chữ Hoàng Trung Thông khoáng đạt hào khí. Nét chữ Võ Văn Trực ngay thẳng như cái tên của nhà văn. Chữ Hàn Mạc Tử ngẫu hứng như ánh trăng thu lúc khuất sau mây lúc lồ lộ rõ. Chữ Lê Anh Xuân mộc mạc yên bình. Nữ sĩ Mộng Tuyết lại khiến người đọc hình dung ra tư thế viết ấn mạnh ngòi bút vào trang giấy với sự chú trọng vào câu chữ hết sức tuyệt đối. Nguyễn Bùi Vợi lại mang đến một nét bút dẻo mềm như nét chữ cô gái đôi mươi viết thư cho người thương của mình. Trong khi đó Diệp Minh Tuyền lại cho ra một đôi hàng chữ to và rõ, mà mỗi con chữ giống như những quả táo xanh mới hái trên đồi. Nguyễn Đình Thi gửi trong nét bút của mình tâm hồn hào hoa của một người trai Hà Nội hừng hực lửa chiến đấu mà cũng đầy mộng mơ. Ma Văn Kháng dường như đem vào chữ của mình tiếng lá khô lạo xạo rụng trong vườn một chiều thu gió lớn. Nguyễn Thị Hồng Ngát dịu dàng, nữ tính với nét chữ mảnh mai. Nguyễn Trọng Tạo khua nét bút trên giấy hệt như mái chèo xao động trên dòng sông quê một đêm trăng sáng. Quách Tấn lại mang đến những nét bay nét múa sạch và đẹp, mướt mát như từng chiếc lá đào vừa kịp lớn trong một sớm mùa đông (Bài giới thiệu tác phẩm “Chân dung và bút tích nhà văn Việt Nam”).

– Phần kết luận: Phần này ta có thể tổng kết lại những vấn đề cơ bản của tác phẩm; tuy nhiên cách trình bày thu hút hơn là đưa ra câu kết độc đáo, để lại trong lòng người nghe, người đọc ấn tượng khó phai. Các thông tin cơ bản về cuốn sách như số trang, khổ sách, nhà xuất bản có thể đưa ra ở đây, nhưng cần có lồng ghép khéo léo, hợp lý, tránh kiểu liệt kê khô khan, thiếu tính văn học.

Ví dụ: (1) “Với 516 trang dày dặn, khổ 20.5×29 cm nằm gọn trong bìa sách cứng cáp in bốn màu đẹp mắt, cuốn sách đã thể hiện tấm lòng tri ân với các nhà văn Việt Nam và sự tôn trọng với những người sở hữu bộ sưu tập. Những trang giấy trắng, nền hoa văn nền nã, cách trình bày ngăn nắp, cách phối màu nhịp nhàng cộng với những bức ảnh sống động, gợi nhắc càng tôn lên giá trị của cuốn sách không chỉ về nội dung mà cả hình thức mang tính nghệ thuật cao. Sách do Nhà Xuất bản Giáo dục ấn hành với mong muốn đem lại cho bạn đọc nhiều bất ngờ và tin tưởng. Tập 2 sẽ xuất bản trong một ngày không xa”. (Bài giới thiệu tác phẩm “Chân dung và bút tích nhà văn Việt Nam”); (2) “Cuốn sách sẽ mang lại cho giáo viên và các em học sinh những thông tin, tư liệu quý giá để nâng cao tầm hiểu biết của mình về lĩnh vực hội họa, đồng thời cũng góp phần tăng hiệu quả và hứng thú dạy và học và môn học mỹ thuật trong trường học. Giáo viên và học sinh có thể xem đây là cuốn sách tham khảo bổ ích không chỉ phục vụ cho giảng dạy và học tập mà còn khiến tâm hồn ta trở nên mềm mại, bay bổng và sâu sắc. Sách do Nhà Xuất bản Giáo Dục xuất bản năm 2009, khổ 13×20.5cm, trình bày đẹp mắt… là ấn phẩm mà bạn đọc nên có trong tủ sách gia đình mình”. (Bài giới thiệu sách “Câu chuyện danh họa”).

3. Một số lưu ý đối với cán bộ tuyên truyền, giới thiệu sách

– Có kiến thức tổng hợp về văn học để khái quát được bối cảnh ra đời tác phẩm, giúp người nghe không chỉ hiểu về tác phẩm mình đang giới thiệu mà hiểu thêm cả đặc điểm xã hội, xu hướng sáng tác của các tác giả trong thời điểm đó.

– Nghiên cứu kỹ tác phẩm trước khi tiến hành giới thiệu (thể loại, nội dung tác phẩm, thân thế – sự nghiệp tác giả, ý nghĩa tác phẩm…) để có sự truyền đạt chính xác nhất thông qua phong thái tự tin, ngôn ngữ lưu loát nếu tuyên truyền bằng lời nói; để có bài viết khoa học, dễ hiểu, logic nếu sử dụng hình thích giới thiệu sách bằng văn bản.

– Đọc và tìm hiểu những thông tin liên quan với tác phẩm, tác giả, sự kiện trong tác phẩm… để trong quá trình giới thiệu có thể lấy dẫn chứng sinh động, mở rộng, tạo sự liên tưởng, kết nối (giữa tác phẩm này với tác phẩm khác, tác giả chính với các tác giả cùng thời hoặc cùng phong cách sáng tác,…) tạo tâm lý thoải mái, dễ chịu cho người tiếp nhận, khiến họ có cảm giác đang được thưởng thức chứ không bị áp đặt.

– Tuân thủ quy tắc trong việc sử dụng ngôn ngữ nói và viết. Không dùng từ địa phương, điều tiết âm lượng hợp lý, tạo sự tương tác đối với người nghe… khi giới thiệu trực tiếp. Sử dụng văn phong dễ hiểu, ý tứ logic, độ dài vừa phải, bố cục khoa học… khi giới thiệu bằng văn bản.

– Sử dụng phương tiện phụ trợ (hình ảnh, âm thanh, âm nhạc…) nếu cần. Tuy nhiên, không để những chi tiết vụn vặt hoặc giáo cụ minh họa át nội dung chính cần truyền tải, chi phối việc giới thiệu tác phẩm chính.

– Tạo hứng thú cho độc giả tìm đọc tác phẩm nguyên gốc chính là thành công của người giới thiệu sách. Cần có sự gợi mở, nêu được ý hay, ý lạ nhưng không phân tích quá sâu tác phẩm; không đọc hộ độc giả, để họ cảm thấy muốn tiếp tục khám phá và tự chiêm nghiệm tác phẩm đó bằng những cảm nhận của riêng mình.

——–

Tất cả các tác phẩm minh họa trong bài đều là sách do Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành, trích từ những bài giới thiệu sách do tác giả viết đã được đăng trên Tạp chí Sách và Thư viện trường học.

Dần dần sẽ điểm lại nhưng cuốn sách có trong tủ sách nhà mình. Đây là cuốn sách anh Hùng cho từ hồi anh ấy còn làm Bổ sung. Cái thời ấy mình còn chịu khó đọc, xong note ra được bao ý hay:

Anh Hùng cho mượn cuốn sách A Writer’s Coach (Huấn luyện viên của người viết báo) của Jack Hart trong một lần chạm mặt dưới tầng 1 nhà H. Cảm nhận đầu tiên khi cầm cuốn sách là sự thu hút của vẻ bề ngoài. Cách trình bày hiện đại, gam mầu vàng đen trầm ấm, bìa láng mờ, khổ 16×24 với 407 trang khẳng định một nội dung dồi dào. Ít có cuốn sách nào mình lại thích từ cách trình bày bìa cho đến font chữ như vậy, rất thoáng đãng và dễ đọc. Gom nhặt những ý hay để lưu lại cho dễ nhớ, dễ làm theo:

– Bạn có thể chờ cho đến khi có cảm hứng, sau đó bạn phải chống gậy mà đi (Jack London)

– Kẻ siêu nhân có thể băng qua tòa nhà cao tầng bằng một cú nhảy duy nhất, nhưng một nhà báo giỏi mà tôi từng biết đã phải ngồi trước bàn phím máy chữ để viết một dòng. Rồi viết một dòng nữa, và một dòng nữa…

– Hễ nắm chắc chủ đề thì từ ngữ sẽ tuôn ra (Cato the Elder)

– Thói quen làm việc của tôi thật đơn giản: suy nghĩ thật lâu và khi viết thì chóng vánh (Ernest Hemingway)

– Không có gì thúc đẩy những ý tưởng bằng việc bạn đặt tay lên bàn phím máy tính.

– Để ra thêm vài phút và đi một con đường khác từ nơi làm việc về nhà. Cố gắng tìm ra càng nhiều những con đường đi về khác càng tốt.

– Chúng ta dựa vào câu mở đầu để làm bật lên những nhịp điệu bí ẩn, những nhịp điệu này sẽ thúc đẩy phần còn lại của câu chuyện, sáng tác ra những đoạn theo một trật tự đúng đắn. Và giống như một cuộc thử thách khác, đôi khi nó hoạt động tốt (Bob Baker)

– Khi bạn sẵn sàng viết, điều bạn cần không phải là câu mở màn thật hoàn thiện hoàn mỹ, mà là một toát yếu rõ ràng về chủ đề bạn định viết.

– Điều quan trọng là phải luôn luôn phải có một toát yếu về chủ đề ở trong tay.

– 5 cách thức để giải tỏa nỗi đau viết lách: 1. Trước hết là phải suy nghĩ, sau đó mới viết; 2. Nói ra những ý định; 3. Thu hẹp chủ đề của bạn lại; 4.Viết nguệch ngoạc; 5. Viết toát yếu của chủ đề bản viết.

– Viết một cách thoải mái, càng nhanh càng tốt để đưa chúng lên mặt giấy. Không sửa chữa hoặc viết lại cho tới khi toàn bộ bài viết đã xong xuôi. Việc sửa lại trong khi viết thường gây ra sự ngừng trệ, không tiếp tục viết tiếp được (John Steinbeck)

– Cấu trúc là tất thảy (Paul Johnson)

– Vĩ đại là nghệ thuật bắt đầu, nhưng vĩ đại hơn là nghệ thuật kết thúc (Thomas Fuller)

– Những từ dùng đúng chỗ mạnh biết bao.

– Trách nhiệm của người viết là duy trì tính mạnh mẽ của ngôn từ và tính mạnh mẽ của trí tưởng tượng (Carlos Fuentes)

– 5 cách đề bài viết thêm mạnh mẽ: 1. Tìm những động từ hành động; 2. Tránh những tiếp tố yếu; 3. Nên dùng thể chủ động; 4. Ít dùng từ thêm vào; 5. Hãy dũng cảm.

– Nếu bạn muốn sắc sảo thì phải viết ngắn gọn; vì với những từ ngữ như những tia nắng – càng cô đọng bao nhiêu thì càng nóng bỏng bấy nhiêu (Robert Southey)

– Một câu văn không được có những từ không cần thiết; một đoạn văn không được có những câu văn không cần thiết, cũng vì lý do đó mà một bức tranh không được có những nét vẽ không cần thiết, và một chiếc máy không được có những phụ tùng không cần thiết (William Strunk)

– Câu văn hay như một tấm kính cửa sổ (George Orwwell)

– Một lạng thí dụ có giá trị hơn một cân những từ chung chung (Henry James)

– 5 biện pháp nhanh chóng để viết rõ ràng hơn: 1. Đọc thật to bản viết nháp của bạn; 2. Thêm vài dấu chấm câu vào; 3. Xác định ngôn từ; 4. Hãy suy nghĩ về văn cảnh; 5. Gắn những đại từ của bạn vào.

– Người viết là người làm nghề âm nhạc (Don Murray)

– Từ ngữ dùng đúng sẽ có hiệu quả, nhưng không có từ nào hiệu quả bằng việc dừng lại đúng lúc (Mark Twain)

– 5 biện pháp làm cho bài viết thêm nhịp điệu: 1. Lắng nghe nhịp phách và ngữ điệu; 2. Tìm kiếm điệp âm; 3. Cân bằng những câu văn của bạn; 4. Đa dạng độ dài của câu và đoạn văn; 5. Kết thúc bằng một tiếng vang lớn.

– Bạn phải kể chuyện để có câu chuyện (Ken Metzler)

– 5 cách để đưa mọi người vào bài viết của bạn: 1. Kể chuyện để tạo ra câu chuyện; 2. Quan sát để có những hình ảnh mang ý nghĩa; 3. Tìm kiếm những mẩu chuyện nhỏ, nhưng lại thể hiện nhân vật; 4. Trích dẫn có chọn lọc; 5. Các nhân vật trò chuyện với nhau.

– Không có chủ đề nào buồn tẻ cả. Chỉ có những người viết buồn mà thôi (Mencken)

– Người nghệ sĩ đã lựa chọn chủ đề, chỉ rút ra những chi tiết thể hiện tính cách và giá trị cho chủ đề đó của mình… anh ta sẽ loại bỏ tất cả những thứ còn lại và gạt nó sang một bên (Guy de Maupassant)

– Dù bạn muốn nói điều gì thì cũng chỉ có một từ để thể hiện nó mà thôi, nhưng đó là một từ làm cho nó vận động, một tính từ chỉ phẩm chất của nó (Gustave Flaubert)

– Bạn nói về điều đó càng giản dị bao nhiêu, thì nó càng hùng hồn bấy nhiêu (August Wilson)

– Trong số các nghệ sĩ, trang bị của người viết là thứ khó với tới nhất – đó là ngôn ngữ mà chúgn ta ít nhiều đều sử dụng, một chút kiên trì đối với ngữ pháp và chính tả, những cuộc phiêu lưu thường thấy của những gã khờ (John Updike)

– Bạn có thể nhúng một ngón chân vào việc viết chuyên nghiệp theo nhiều cách. Nếu kinh nghiệm hấp dẫn bạn, một con dốc dần dần dẫn bạn ngày càng đi sâu thêm vào công việc viết lách.

– Sự tinh thông không phải là điều bí hiểm được giữ kín, mà là sự chinh phục của tay nghề từng bước một.

https://winlinh110.wordpress.com/2008/03/10/hu%e1%ba%a5n-luy%e1%bb%87n-vien-c%e1%bb%a7a-ng%c6%b0%e1%bb%9di-vi%e1%ba%bft-bao

—

Thế mà giờ viết trung bình một tháng chỉ được một bài báo. Mai một đi vô cùng. Cũng may là vẫn viết đều những thứ khác như blog, báo cáo hàng ngày, thời gian này đi học lại cũng đầy chữ và nghĩa.

Làm gì thì làm, vẫn phải là mình mới được. Là mình thì không – thể – không – viết.

Tôi về ngoại ô vào một ngày đầu thu. Căn nhà nhỏ nằm khuất sau lùm cây xanh mát đón tôi bằng sự lặng lẽ thân thuộc. Cửa vẫn mở mà mẹ đi đâu không thấy. Chú mèo con thấy tôi cũng chỉ quấn nhẹ đuôi lên lười biếng rồi lại tiếp tục nhắm mắt lim dim ngủ dưới giàn thiên lý trổ đầy bông. Mùa này hoa súng đang nở rộ, ao nhà ngập tràn sắc hồng dịu ngọt. Tôi vào buồng thay bộ áo bà ba rồi tung tăng ra bờ giếng với gầu múc nước dội vào chân những dòng mát lạnh. Không gian thanh vắng quá, chỉ có tiếng lá cây đưa nhè nhẹ trên những ngọn cao.

Tôi đi chân trần vào nhà, nền nhà dường như không vương một chút bụi. Tôi hình dung ra dáng mẹ sáng sáng đưa những đường chổi mềm trên vỉa hè rồi ra sân giặt giũ, phơi phóng. Tôi nhớ lại tôi những ngày thơ bé tha thẩn trong vườn nhặt đủ thứ lá rụng chơi đồ hàng cùng mấy cô cậu bạn hàng xóm. Nhưng trong ngôi nhà nhỏ này, điều đặc biệt và thân thuộc nhất với tôi chính là căn gác xép. Gác xép có khuôn cửa sổ gỗ nhìn ra khu vườn um tùm lá với chiếc bàn học nhỏ xinh cùng một giá sách đầy. Đúng là một giá sách đầy, bởi ông ngoại tôi là nhà nghiên cứu văn hóa, đã sưu tập gìn giữ sách suốt bao năm, trước ngày ông mất, ông đã để lại cho tôi toàn bộ số sách với hy vọng tôi sẽ trở thành người ham đọc sách, đam mê nghiên cứu như ông. Cái thế giới đầy thanh bình ấy với tiếng gió vườn xào xạc ngày ngày đã theo tôi đi hết 12 lớp học. Rồi đến một ngày tôi được trở thành cô sinh viên khoa Thư viện của trường Đại học Văn hóa Hà Nội. Tháng năm mải miết, chỉ có khu vườn, căn gác xép vẫn nằm nghe nắng mưa và ngóng bước chân tôi về thăm. Và lại đến một ngày tôi tốt nghiệp, con đường phía trước thật khó hình dung, khiến tôi không khỏi có nhiều lo lắng…

*****

Mùa thu của ba năm về trước, tôi 23, một tuổi 23 đầy xáo trộn và bỡ ngỡ của cô sinh viên mới ra trường. Tháng tám, trời vắng mây, cao và trong, tôi nhận được giấy báo trúng tuyển vào làm thủ thư ở một ngôi trường cấp hai cách nhà 45km. Một khoảng cách không quá xa nhưng cũng không đủ gần để tôi có thể ngày ngày được về nhà với mẹ. Ở thành phố này, mọi thứ không quá khó để thích nghi, nhưng công việc mới khiến tôi thấy mơ hồ, chỉ sợ mình không hòa nhập được. Tâm lý của một cô gái trẻ thật phức tạp, mong ngóng từng ngày được chính thức đến thư viện Thành phố để làm việc. Tôi trở thành cô thủ thư trẻ nhất nơi đây với nhiều háo hức và tò mò không thể giấu kín.

Đón tôi tại Thư viện là cô Mai – Phó Giám đốc. Cô có gương mặt hiền hòa, phúc hậu. Vóc người nhỏ nhắn khiến cô trẻ nhiều hơn so với tuổi (tuổi thật của cô sau này tôi mới biết). Cô ngồi đối diện tôi trò chuyện, có lúc cô nói say sưa, có lúc cô lại ngừng lời để nghe tôi giãi bày và nhìn tôi bằng ánh mắt trìu mến. Sau đó, cô dẫn tôi đến phòng Đọc và giao tôi cho chú Lâm – Trưởng phòng. Không phải đợi lâu, ngay ngày đầu tiên, tôi đã được tiếp xúc với công việc chuyên môn đầy thú vị. Tôi thuộc biên chế phòng Đọc nên ngay lập tức đã được gặp gỡ sách và độc giả. Chú Lâm dẫn tôi ra phòng đọc trung tâm và hướng dẫn cho tôi mọi thứ thật cụ thể. Trước mắt tôi là khoảng hơn hai mươi giá sách dài và cao chứa đầy sách. Và nữa, biết bao độc giả đang ngồi đó chăm chú đọc. Khoảnh khắc đứng trước sách và bạn đọc, tôi bỗng thấy vô cùng hạnh phúc và tự hào: mình sẽ làm việc ở đây, đi lại trong không gian này, là cầu nối để sách đến gần bạn đọc, thú vị biết bao!

Dần dần, tôi bắt đầu vận dụng được những kiến thức học tại nhà trường vào thực tế. Những chữ nghĩa trước kia chỉ nằm ở lời giảng và trên sách vở, nay đã sống động trong từng việc hàng ngày. Qua mỗi trải nghiệm, tôi vỡ ra và lớn lên, nghiệp vụ thư viện càng thêm chắc chắn. Tôi tích cực học hỏi từ những anh chị đi trước, tiếp cận với công nghệ mới trong công tác phục vụ và cả những khâu xử lý sách khác. Tôi đã có thể tự tin tư vấn cho độc giả những danh mục sách họ cần, có thể tra cứu giúp bạn đọc những chủ đề họ yêu cầu, cũng có thể trả lời một số vấn đề liên quan đến kiến thức chung và kiến thức chuyên ngành thư viện. Từ lúc cả thư viện mới chỉ có 7 máy tính giờ đây thư viện tôi đã có 28 máy tính. Thư viện cũng đã được trang bị phần mềm nghiệp vụ để khép kín quy trình lưu thông của tài liệu cũng như quản lý bạn đọc. Các phòng nghiệp vụ làm việc thông suốt hơn, công việc nhanh chóng và kết quả chính xác hơn. Tôi nhận thấy ai cũng phấn khởi và muốn cống hiến cho sự nghiệp chung. Bạn đọc cũng thấy thêm tin tưởng nơi đây. Đó chính là niềm vui, niềm hạnh phúc chúng tôi có được, không to tát nhưng góp nhặt mỗi ngày nó cũng thành ngọn lửa làm ấm lòng những người thủ thư. Được sống trong thế giới sách, ngày ngày gần gũi với kho tàng tri thức của nhân loại, bản thân tôi cũng thấy mình ngày càng lớn hơn, trưởng thành hơn trong suy nghĩ, nhận thức sâu hơn về giá trị công việc mình đang làm.

Bên cạnh đó, tôi còn đảm nhiệm tốt hoạt động tuyên truyền, giới thiệu sách vốn là một trong những hoạt động nghiệp vụ quan trọng của thư viện. Việc này đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa nghiệp vụ thư viện, kỹ năng sư phạm, khả năng viết, khả năng tổ chức, trình bày của cán bộ thư viện. Kể từ khi tôi về, công tác tuyên truyền giới thiệu sách trong thư viện càng được phát huy nhằm khai thác hiệu quả vốn tài liệu đang sẵn có. Tôi còn sáng kiến ra việc tận dụng báo cũ với các bản lưu thừa làm thành những tập tin tham khảo theo chuyên đề. Người ta thường nghĩ, báo chỉ có giá trị cập nhật, quá thời điểm, tin tức sẽ không còn giá trị. Còn chúng tôi thì cắt những bài báo hay để lưu lại cho dần thành những tập tham khảo rất bổ ích cho bạn đọc. Mà như một bạn đọc lớn tuổi của thư viện từng nhận xét, đọc những chuyên đề từ báo cũ, thấy mình được sống lại những sự kiện và nắm được tinh thần “thời đại”. Ngẫm lại quá khứ trong hiện tại, rút ra được nhiều điều lắm!

*****

Ngoài vườn có tiếng quả chín rơi bộp, tôi bừng tỉnh những suy nghĩ. Kéo mảnh ri-đô tím sang một bên để nhìn thật rõ khoảng vườn xanh, tôi ngồi nơi bàn và viết. Cuốn sổ xanh đặt ở đó vẫn còn nguyên mực. Mỗi khi về đây, tôi thường viết những câu chuyện đã trải qua của mình trong quãng thời gian tôi đi làm vắng. Những mẩu chuyện về nghề, những ước mơ hoài bão… đều nằm nơi ấy, lưu giữ ký ức tuổi trẻ nhiều say mê.