Winlinh

Tôi thuộc lứa 8X đời đầu với kí ức tuổi thơ gắn với nhiều trò chơi hay các món đồ chơi dân gian. Trong số đó, tôi rất thích tò he bởi nó có sắc màu đẹp đẽ, hình dạng dễ thương và đáng nói là chúng còn ăn được. Tôi thường mong năm mới đến để được đi chợ Tết và ngắm nhìn thoả thích, lựa chọn những con giống xinh xắn mà bà hay mẹ tặng cho.

Tò he ban đầu được tạo ra để làm vật phẩm cúng lễ. Sau này, nó trở thành món đồ chơi được trẻ em yêu thích. Những bông hoa, con chim, con trâu, con ngựa… được lũ trẻ say mê chơi rồi cuối buổi đem ra nhấm nháp ngon lành. Theo năm tháng, hình ảnh những con tò he ngày ấu thơ dần xa xôi vì trong trong cuộc sống hiện đại, thứ đồ chơi này ít hiện diện quá.

Có những người nặn tò he để kiếm sống lúc nông nhàn. Họ lên phố, ra công viên, vào các lễ hội, hội chợ để nặn tò he tại chỗ và bày bán. Họ tạo ra những con giống bằng ý nghĩ vừa làm vui đời, vui người vừa lấy công làm lãi, nhặt nhạnh từng đồng. Nhưng cũng có những người coi nghề này là máu thịt, lẽ sống như nghệ nhân Nguyễn Văn Thành ở thôn Xuân La, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Nội. Nghệ nhân Nguyễn Văn Thành hiện là Chủ nhiệm Câu lạc bộ Làng nghề truyền thống Tò he Xuân La. Bên cạnh việc kế thừa những kỹ thuật làm tò he của các thế hệ trước như cách làm bột, tạo màu từ nguyên liệu thiên nhiên, nghệ nhân này còn sáng tạo ra kỹ thuật hấp cách thủy làm cho sản phẩm bền màu hơn, lưu giữ được hàng năm chứ không dễ bị mốc, hỏng trong vài ngày như trước đây. Anh luôn đau đáu với nghề, nuôi mơ ước các sản phẩm tò he của Việt Nam được bạn bè thế giới biết đến và yêu thích. Anh mong muốn tò he không chỉ là món đồ chơi của trẻ nhỏ mà sẽ là sản phẩm mỹ nghệ mang hơi thở dân gian.

Duyên lành đã đến khi nhóm Vietnam Lens, gồm những người yêu nghệ thuật nhiếp ảnh và luôn trân trọng những giá trị văn hóa, đã tìm đến nghệ nhân Nguyễn Văn Thành với ý tưởng tạo nên bộ tò he về 54 dân tộc anh em. Nhóm Vietnam Lens có những thành viên từng đi tới nhiều vùng miền, gặp gỡ và sinh hoạt cùng các dân tộc thiểu số trên dải đất hình chữ S. Vì thế, họ hiểu rõ đặc trưng của mỗi tộc người với nét đẹp văn hóa bản địa. Họ muốn vẻ đẹp ấy được tỏa lan chứ không chỉ gói gọn trong một vùng đất xa xôi ít người biết đến. Hai bên đã dành thời gian trao đổi kỹ càng để làm nổi bật những chi tiết, tạo hình mà họ muốn thể hiện qua các tác phẩm tò he. Tôi đã không khỏi xúc động khi được ngắm 54 đôi tò he trong trang phục dân tộc với cái hồn sống động. Từng nét vuốt bột tâm huyết, chỉn chu đã khắc họa từ mũ, áo, khăn đội đầu đến nét mặt, dáng điệu… lột tả được vẻ độc đáo của mỗi tộc người. Các cặp trai gái người Bahnar, Ê đê, Jrai khoẻ khoắn trong trang phục thổ cẩm sặc sỡ, chơi nhạc cụ cồng, chiêng. Chàng trai người Tày mặc chiếc áo màu chàm đang thổi sáo bên người bạn gái chơi đàn tính. Cô gái Thái vấn tóc điệu đà với chiếc khăn piêu, áo cóm và váy đen duyên dáng… Nghệ nhân Nguyễn Văn Thành chia sẻ rằng thời gian để tạo mỗi đôi tò he lâu hơn rất nhiều so với những mẫu phổ biến, từ khâu pha bột để ra được đúng màu trang phục đến việc tạo hình dáng, cử chỉ, cách chơi nhạc cụ dân tộc…

Tạo hình mềm mại với màu sắc tinh tế, trang phục cuốn hút… của những cặp tò he chính là thành công của sự kết hợp giữa nhóm Vietnam Lens và nghệ nhân Nguyễn Văn Thành khi họ dùng truyền thống để bảo tồn truyền thống, lấy bản sắc nâng niu bản sắc. Cùng với các phương thức như số hóa, vẽ tranh, chụp ảnh… đây cũng là một hướng đi rộng mở cho những ai muốn lưu giữ và tiếp nối văn hóa dân tộc.

Đến biển miền Trung một ngày đầy nắng, ấn tượng trong tôi về nơi đây không chỉ là màu trắng của mây, màu xanh của biển, màu lấp lánh của những nụ cười… mà còn là màu khỏe khoắn của những chiếc thuyền thúng đang thênh thang cưỡi sóng hay nằm thảnh thơi phơi mình trên bãi cát thong dong.

Thuyền thúng là phương tiện đánh bắt thô sơ gắn liền với đời sống của ngư dân nhiều vùng miền biển Việt Nam, đặc biệt là miền Trung thuần hậu, từ Hà Tĩnh, Nghệ An, Quảng Bình, tới Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, qua Bình Định, Nha Trang, Bình Thuận… đâu đâu cũng thấy sự hiện diện của những chiếc thuyền thúng mộc mạc. Ngư dân các vùng biển này sử dụng thuyền thúng để đánh bắt gần bờ như câu mực, lặn sò và cả kéo lưới. Song tùy địa phương mà thuyền thúng được sử dụng theo những mục đích khác nhau. Bình Thuận thường để câu tôm và mực, Lý Sơn thì bắt sò, còn Phú Yên thì đánh bắt cá. Ngoài ra, thuyền thúng ngày chăm chỉ ra khơi, mang theo ước mơ và khst vọng còn được theo các tàu thuyền lớn ra khơi xa phục vụ nhu cầu vận chuyển con người, hàng hóa hoặc cứu sinh trong các trường hợp khẩn cấp. Trong các tour du lịch sinh thái miền sông nước bên những rặng dừa soi bóng, hay lênh đênh giữa bao la biển rộng ngắm san hô, thuyền thúng chính là phương tiện hữu hiệu giúp du khách có thể thong thả để tận hưởng trọn vẹn vùng không gian tươi đẹp ấy. Chưa kể thuyền thúng còn góp mặt trong các lễ hội đua thuyền tại các hội làng địa phương, tạo nên tinh thần hứng khởi và gắn kết, làm giàu truyền thống của người dân miền biển ngày ngày chăm chỉ ra khơi, mang theo ước mơ và khát vọng về một cuộc sống sung túc, yên bình.

Ưu điểm của chiếc thuyền thúng là gọn nhẹ nên dễ dàng di chuyển xuống nước hơn so với các con thuyền thân dài. Thuyền cũng hiếm khi bị lật úp bởi có khả năng cưỡi sóng thay vì cắt ngang mặt nước như các loại thuyền khác. Thuyền có hai kích cỡ, loại lớn có đường kính 2,2m, loại nhỏ có đường kính 1,8m. Đan thuyền thúng đòi hỏi người thợ phải có đôi bàn tay khéo léo, có sức làm việc bền bỉ dẻo dai với kỹ thuật và kinh nghiệm tốt. Quan trọng nữa, người thợ phải làm chúng với cả tâm huyết và sự cẩn trọng, bởi chỉ cần một sơ suất nhỏ, thuyền bị thấm nước hoặc bị đánh úp, sẽ dẫn đến những hậu quả khôn lường.

Để làm một chiếc thuyền thúng phải cần tới 5-7 cây tre loại đặc, không non quá cũng không già quá và chỉ dùng cật từ nửa thân tre trở xuống. Tre sau khi cạo sạch lớp áo xanh bên ngoài sẽ được chẻ thành những nan nhỏ theo kích thước bằng nhau đã định sẵn, sau đó vót bỏ ruột chỉ lấy cật và đem phơi chừng 4-5 ngày cho khô rồi mới bắt đầu đan. Nan vót cần đều tay để khi đan các dải tre đều đặn, kín khít, không bị dày mỏng lộ cộ. Ở khâu tạo hình thuyền, người thợ cần kiểm tra và định mẫu rồi mới cắt, gọt nan cho sát mép để đặt vành (còn gọi là lận vành). Vành được làm từ cật tre tốt sẽ giúp thuyền giữ thăng bằng tốt, dây cột vành phải là loại dây cước dai bền để chịu được nắng mưa và nước sông, nước biển. Kết thúc khâu đặt vành, thuyền sẽ được mang ra phơi nắng cho đến khi cứng cáp rồi đem đi quét phân bò. Phân đến khi cứng cáp rồi đem đi quét phân bò. Phân bò tươi sau khi đánh nhuyễn sẽ được người thợ trát vào các khe nan để lấp đầy các kẻ hở, tạo thành lớp bảo vệ chống thấm cho thuyền. Sau khi phơi khô, thuyền tiếp tục được quét lớp dầu rái hay nhựa đường hoặc dầu composite để thuyền thêm cứng cáp và duy trì tuổi thọ.   

Song cũng có nơi không tạo hình thuyền thúng trên cạn mà tạo hình dưới hố, gọi là làm thúng chai. Người thợ đào hố tương đương với kích cỡ chiếc thuyền, sau đó họ đặt mê đã đan xuống hố để tạo hình. Tạo hình đến đâu thì dùng cát xung quanh tấn xuống đến đó cho đến khi thuyền làm hoàn chỉnh. Cách làm này mất thời gian và công sức hơn nhưng lại cho ra những chiếc thuyền có kỹ thuật cao và độ bền lớn.

Tuy nhiên những năm gần đây, chiếc thuyền thúng đã có phiên bản mới hơn, đó là thuyền thúng composite. Loại thuyền này là được sản xuất bằng vật liệu composite cốt sợi thủy tinh nên bền và nhẹ, chịu nước tốt, không bị ăn mòn, không cần bảo dưỡng. Thuyền có đường kính đáy nhỏ hơn đường kính miệng thúng giúp giảm lắc, khó lật và giảm lực cản khi di chuyển, có thể chở nhiều người hơn thuyền thúng đan bằng tre. Khi bị va đập vỡ, các mảnh của thuyền thúng composite nổi trên nước và có thể dùng làm vật cứu hộ. Nhiều nơi thuyền thúng còn được lắp cánh buồm hoặc động cơ để tiết kiệm sức người và giúp thuyền đi xa hơn. Có cả những chiếc thuyền lắp kính cường lực dưới đáy phục vụ du khách ngắm san hô và các loài động, thực vật dưới đáy biển.

Có thể nói, chiếc thuyền thúng không chỉ là phương tiện mưu sinh, mà còn là vùng ký ức ẩn chứa vui buồn, chứng kiến bao thăng trầm đời người theo dặm dài năm tháng. Chúng còn là minh chứng cho khát vọng mãnh liệt và sức sống trường tồn của người dân biển miền Trung giữa nắng gió khắc nghiệt. Và cứ thế, những chiếc thuyền thúng sắc màu tươi vui cứ dập dềnh giữa biển khơi như từng đốm nắng xôn xao thắp lên bao hy vọng về cuộc sống ấm no và hạnh phúc.

Bài Winlinh – Ảnh Bá Ngọc.

Người ta thường nói, điều giản dị và thuần khiết nhất chính là điều đẹp đẽ và bền bỉ nhất. Ý nghĩ ấy đã khởi lên trong tôi khi tôi được đặt chân tới làng Thổ Hà vào một ngày nắng trong và gió nhẹ. Thổ Hà thuộc địa phận xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang, là một ngôi làng cổ thuần Việt mang nhiều nét đặc trưng truyền thống của vùng đồng bằng trung du Bắc Bộ. Vẻ rêu phong, cổ kính của cảnh sắc và quần thể kiến trúc cũng như sự thuần hậu, mộc mạc của người dân Thổ Hà đã để lại trong lòng tôi ấn tượng khó phai.

Với địa thế ba mặt được bao bọc bởi dòng sông Cầu và một mặt tựa mình vào đồi núi thấp, Thổ Hà được hưởng trọn sự nuôi dưỡng hiền hòa của thiên nhiên. Phương tiện đi lại chính của người dân nơi đây là thuyền đò (tập trung ở ba bến đò  là bến Chùa, bến Dưới và bến Trên) khiến Thổ Hà như một ốc đảo tách biệt với những xô bồ bên ngoài. Hình ảnh dòng sông Cầu thơ mộng với hàng tóc si ngả mình soi bóng nước hay những dáng đa cổ thụ nằm trầm lặng bên ngôi đền cổ được xem là biểu tượng cho sự bình yên mà người Thổ Hà đã gìn giữ suốt bao năm. Và họ cứ thế, giản dị vui buồn sống một đời thanh đạm, chuyên tâm làm nghề truyền thống bên con sông hiền hòa.

Bước quanh co theo lối đi đỏ nâu màu gạch xưa, ta có thể thư thả ngắm nhìn nắng chiếu trên những mái ngói rêu phong hay lá hoa la đà ngoài sân, trước ngõ. Lòng chợt lắng lại khi bước vào một gian chùa cổ, thấy như được gột rửa khỏi bụi bặm cuộc đời. Ngước nhìn những mái đình cong cong đượm màu mưa nắng, tâm trí trở nên nhẹ nhõm hơn. Ta được ngắm từng mảng gạch nung, tiểu sành, mảnh gốm trát trên cổng làng, miếu làng, giếng cổ hoặc những bức tường nhà gợi nhắc một thời vang bóng của làng gốm Thổ Hà xưa. Dừng chân tại đình Thổ Hà, chùa Đoan Minh và từ chỉ Thổ Hà (đã được xếp hạng Di tích cấp Quốc gia), ta sẽ không khỏi ngỡ ngàng khi nơi đây lưu giữ nhiều bia đá, đồ thờ, hoành phi, câu đối rất cổ và quý hiếm, xứng đáng là một trong những nơi tiêu biểu cho không gian văn hóa, tâm linh truyền thống của người Việt vùng châu thổ sông Hồng.

Bước quanh co theo lối đi đỏ nâu màu gạch xưa, ta có thể thư thả ngắm nhìn nắng chiếu trên những mái ngói rêu phong hay lá hoa la đà ngoài sân, trước ngõ. Lòng chợt lắng lại khi bước vào một gian chùa cổ, thấy như được gột rửa khỏi bụi bặm cuộc đời. Ngước nhìn những mái đình cong cong đượm màu mưa nắng, tâm trí trở nên nhẹ nhõm hơn. Ta được ngắm từng mảng gạch nung, tiểu sành, mảnh gốm trát trên cổng làng, miếu làng, giếng cổ hoặc những bức tường nhà gợi nhắc một thời vang bóng của làng gốm Thổ Hà xưa. Dừng chân tại đình Thổ Hà, chùa Đoan Minh và từ chỉ Thổ Hà (đã được xếp hạng Di tích cấp Quốc gia), ta sẽ không khỏi ngỡ ngàng khi nơi đây lưu giữ nhiều bia đá, đồ thờ, hoành phi, câu đối rất cổ và quý hiếm, xứng đáng là một trong những nơi tiêu biểu cho không gian văn hóa, tâm linh truyền thống của người Việt vùng châu thổ sông Hồng.

Bên cạnh những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc, Thổ Hà còn nổi tiếng với nghề làm bánh đa và mì gạo. Bánh đa nem Thổ Hà có màu trắng, mềm dẻo và khi đem cuộn rồi rán lên sẽ ra thứ nem giòn mà không vỡ. Mì gạo Thổ Hà cũng nổi tiếng khắp xa gần bởi độ dẻo dai, thơm ngon. Chưa kể đến món bánh đa vừng, bánh đa dừa nức tiếng xa gần bởi vị bùi, ngọt và ngậy. Điểm đặc biệt trong cách phơi bánh của người Thổ Hà là phơi gió chứ không phải phơi nắng nên vỏ dai và dễ cuốn. Bột gạo làm bánh là loại gạo tẻ nguyên chất, được người dân xay thủ công bằng cối đá để tạo độ kết dính chuẩn mực. Du khách khi rời Thổ Hà thường mua những tấm bánh đa, những xách mì gạo đơn sơ về làm quà, và không quên mang theo vài cút rượu làng Vân nồng ấm khi xuôi dòng sông Cầu tạm biệt. Chợt nghe ai đó đọc đôi câu của nhà thơ Phan Vũ: “Rượu làng Vân lung linh men ngọt/ Mắt cô nàng lúng liếng đong đưa/ Những chàng trai say suốt cả mùa”…

Thổ Hà cũng là vùng đất tươi đẹp và bay bổng với các lễ hội truyền thống đa dạng sắc màu. Khi con chim én gọi xuân về, nơi đây sẽ náo nức tổ chức các lễ hội du xuân, trong đó có lễ hội Thổ Hà – Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. Du khách sẽ được đắm mình trong những làn điệu quan họ liền anh, liền chị quyến luyến lòng người; được hát đối quan họ trên con thuyền trôi lững thững giữa dòng sông Cầu; được hòa mình tươi trẻ vào các trò chơi dân gian chơi đu, chọi gà, vật, đánh cờ bỏi, thi bơi bắt vịt… Chẳng thế mà Thổ Hà từng được vua Tự Đức ban tặng cho bốn chữ: “Mỹ tục khả phong”, ghi nhận đây là nơi có nhiều phong tục tập quán đẹp, đáng để các nơi hướng về, học hỏi.

Với những giá trị văn hóa, lịch sử, nghệ thuật của một vùng quê đậm đà bản sắc, làng cổ Thổ Hà là điểm đến ý nghĩa với những ai muốn tìm hiểu sâu sắc hơn về nét đẹp trong đời sống của cư dân đồng bằng Bắc Bộ. Đến và cảm nhận, để thấy hồn Việt lẩn khuất trong từng thớ đất xưa cũ, trong từng mái ngói rêu phong nhuốm đầy ký ức tháng năm, trong từng nhịp khua chèo thong thả trên sông Cầu thơ mộng.

Người đi xa vương vấn chốn bình yên, không khỏi chạnh lòng nhớ tới câu thơ của Đồng Đức Bốn dành tặng sông Cầu: “Anh xa để lạnh đôi bờ/Đò em cứ chảy lơ thơ giữa dòng/Đừng buông giọt mắt xuống sông/Anh về dẫu chỉ đò không cũng chìm”.

—-

Bài: Winlinh – Ảnh: Nguyễn Hữu Thông

Ở tỉnh Cao Bằng, có nhiều ngọn núi Thủng độc đáo nằm ẩn mình trong những thung lũng xanh. Núi Thủng còn có tên là núi Mắt Thần, tiếng Tày là “Phja Piót”, nghĩa là núi bị thủng một lỗ xuyên từ bên này sang bên kia. 

Các ngọn núi Thủng ở của huyện Hòa An, Quảng Hòa, Trùng Khánh… đều nằm trong công viên địa chất Cao Bằng, hình thành và phát triển trong quá trình kiến tạo địa chất hàng trăm triệu năm với địa hình đá vôi dạng tháp, dạng nón.

Các nhà địa chất đã tìm thấy những hóa thạch cổ sinh như Huệ biển, Trùng thoi… trong đá vôi và các mặt cắt thể hiện dấu ấn trong quá trình đứt gãy của đá vôi hệ tầng Bắc Sơn. Người ta gọi là núi Thủng hay núi Mắt Thần là bởi trên đỉnh núi có một khoang rỗng rất lớn, như bị ai đó khoan thủng và cũng giống một con mắt núi ẩn chứa trong đó những câu chuyện thần bí. Nơi khoang núi ấy, quanh năm cỏ cây tươi tốt, từng vệt nắng xuyên qua thẳng tắp sáng lấp lánh và mây bay quẩn quanh khiến đất và trời như nhòa lẫn, không còn ranh giới.

Có những ngọn núi thủng nằm cách không xa quần thể hồ Thang Hen với 36 hồ nước ngọt tự nhiên, thông nhau bởi các hang động ngầm dưới lòng đất. Chính điều này đã khiến hồ Thang Hen có hiện tượng mực nước thay đổi theo mùa, thậm chí theo ngày khi có lúc nước rút rất đột ngột chỉ trong vài tiếng. Ghé thăm Thang Hen vào mùa xuân bạn sẽ được ngắm cây cối, cảnh vật rạng rỡ với trăm hoa rực rỡ, rất thích hợp để ngồi thuyền du ngoạn, ngắm cảnh. Nếu đến nơi đây vào mùa hè, bạn sẽ được hưởng bầu không khí trong lành với cây cối hai bên hồ trổ lá xanh tươi. Vào mùa mưa, nước hồ dâng cao do mưa nhiều tạo thành chuỗi 36 hồ nước mênh mông trải dài. Mặt hồ như tấm gương trong cho những ngọn núi xám cúi mình soi bóng. Vịt bơi thảnh thơi giữa dòng nước lặng và trên bờ trâu bò thong dong gặm cỏ. Vào mùa khô, hai bên hồ vàng ươm sắc lá và càng nên thơ hơn khi hoa dã quỳ đã bung mình nở rộ. Lúc này, nước hồ cạn đi để lại lớp bùn non làm nền cho cỏ mọc lún phún xanh biếc trên mặt hồ. Nước rút đến mức người dân nơi đây còn lội xuống lòng hồ bắt được rất nhiều cá. Trong quần thể hồ Thang Hen còn có thác Năm Trá rộng 15ha. Thác không cao nhưng có rất nhiều dòng chảy uốn lượn xen giữa những mỏm đá cao thấp lô nhô, dào dạt tuôn về mặt hồ Nặm Trá như những dải lụa mềm dài vô tận.

Du khách đến các núi Thủng có thể chọn nghỉ dưỡng ở khu du lịch sinh thái hồ Thang Hen trong những nếp nhà sàn truyền thống. Hoặc thú vị và trải nghiệm hơn nữa, bạn hãy đem theo lều bạt để cắm trại trong thung lũng bình yên này. Chỉ cần một chiếc trại gọn nhẹ với đôi ba vật dụng cần thiết là bạn đã có một ngày vui đáng nhớ ở đây rồi. Nếu muốn ngủ lại, bạn cần chuẩn bị thêm chăn mỏng và gối cùng đồ ăn nhanh hoặc bếp nướng. Ban ngày, bạn đi thăm thú cảnh sắc núi non sông hồ và chụp những bức ảnh lưu niệm tuyệt đẹp. Thú vị hơn, bạn có thể thả mình trên chiếc thuyền độc mộc xuôi dòng nước lặng ở hồ lớn Thang Hen, Nặm Trá hay các hồ nhỏ trong quần thể hồ nơi đây như Thang Vạt, Thang Loỏng, Nà Ma… để khám phá sâu hơn hệ thống sông hồ đa dạng. Khi màn đêm buông xuống, bạn sẽ được ngắm trăng sao lấp lánh trên bầu trời huyền bí, quây quần kể nhau nghe những câu chuyện truyền thuyết về vùng đất này, rồi dần chìm vào giấc ngủ cùng núi rừng yên ả. Khi được hoàn toàn thả lỏng giữa không gian yên tĩnh hoang sơ, trong bạn sẽ tràn ngập cảm giác an yên tự tại bởi con người như được tan lẫn cùng thiên nhiên. 

Ngọn núi Thủng được nhiều du khách biết đến nhất nằm ở xã Quốc Toản huyện Quảng Hòa. Muốn khám phá đời sống của người dân bản địa, từ núi Thủng bạn đi bộ khoảng 15 phút sẽ đến xóm Bản Danh nơi có người Tày đang sinh sống. Đi qua những hàng rào đá đặc trưng, bạn sẽ lạc vào một xóm bản mộc mạc với những nếp nhà sàn đơn sơ gần gũi. Người dân nơi đây quanh năm sống đời bình dị, chăm chỉ trồng lúa, trồng ngô và chăn nuôi gia súc. Đi sâu xuống phía dưới thung lũng, sẽ thấy những ngôi nhà cổ với kiến trúc bằng đá lẩn khuất dưới những tán cây rừng đã vương bụi thời gian. Thấp thoáng phía xa là các loài cây báng, nghiến hay trám lúc lỉu quả trắng, quả đen vị bùi thơm ngậy. Khi bụng đã đói, bạn hãy tìm ăn những món đặc sản như cá chiên sông Gâm, cá tôm hồ Thang Hen, nhộng ong xào măng chua, rau dạ hiến, xôi trám, miến dong đen, lạp xưởng hun khói, rượu ngô men, mèn mén, ngô nếp… để tận hưởng trọn vẹn cả thiên nhiên lẫn ẩm thực nơi này.

Giữa đất trời bao la, đứng trên đỉnh Mắt thần lộng gió, nơi chiếc cổng vòm rêu cỏ xanh um với mây trôi bảng lảng trên đầu, ta có thể ngắm cả một khoảng trời xanh nhấp nhô bóng núi và thảm cỏ xanh, mặt nước trôi êm phía dưới. Thấp thoáng từng cánh chim chấp chới bay về tổ bên những lũy tre tươi tốt tỏa vồng. Bãi ngô rợp lá xào xạc. Đồng lúa chín đang vào mùa. Hoàng hôn buông xuống, những bóng người gánh lúa, gánh rơm về bản, trong mắt họ ánh lên nụ cười dung dị bình yên.

Bài: Winlinh
Ảnh: Thành Thế Vinh, Vũ Minh Quân

Nhắc đến huyện Trùng Khánh của tỉnh Cao Bằng, nhiều người sẽ liên tưởng tới những thắng cảnh nổi tiếng như thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao, núi Mắt thần, hồ Thang Hen… Tuy nhiên, ít ai biết rằng Trùng Khánh còn có một địa danh rất ấn tượng đáng để khám phá, đó là hồ Bản Viết.

Hồ Bản Viết là một hồ nước ngọt nhân tạo nằm ẩn sâu trong cánh rừng tự nhiên thuộc địa phận hai xã Phong Châu và Tân Phong của huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng. Bên cạnh chức năng điều tiết nước tưới tiêu cho đất canh tác nông nghiệp cho bà con trong vùng, hồ còn là địa điểm du lịch được yêu thích bởi cảnh quan đặc sắc nên thơ. Hồ rộng 5 ha, dài hơn 6km, sâu 50m, được chia làm bốn nhánh với hệ sinh thái và thảm thực vật đa dạng, phong phú. 

Đến với hồ Bản Viết, du khách có thể lựa chọn hình thức du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng để thư giãn và tái tạo sức khỏe như cùng người thân, bạn bè cắm trại, nhóm lửa, tụ tập ăn uống, hát ca hoặc dành thời gian đạp xe quanh hồ tận hưởng cảm giác thư thái tĩnh tại sau những ngày bận rộn. Nếu muốn trải nghiệm cảm giác mạnh hơn, bạn có thể đi rừng, leo núi để khám phá trọn vẹn cảnh quan hùng vĩ nơi đây. Còn gì thú vị hơn khi chân được bước trên những đám lá khô lạo xạo trong rừng vắng, mũi được hít hà mùi của cây cỏ hồn nhiên, tai được lắng nghe tiếng chim kêu chíu chít trên những tàng cây cao đầy nắng. Đặc biệt, bạn đừng quên trải nghiệm cảm giác đi thuyền bè trên hồ rất thi vị. Người dân địa phương nơi đây sẽ đưa bạn đi thăm hồ trên những chiếc bè mảng để khám phá cảnh vật, bạn sẽ thấy mình như đang lạc vào chốn thần tiên ảo diệu. Quanh bạn chỉ còn ánh nắng lấp lánh chiếu qua hàng cây soi bóng mặt hồ, gió hiu hiu thổi, những con sóng lăn tăn gợn nhẹ nhàng, bầu không khí thiên nhiên êm dịu thoáng đãng. Mặt hồ xanh biếc như ngọc soi gương những đám mây trắng lững lờ trôi. Ngước nhìn lên, những ngọn núi xám trập trùng đan xen nhau giữa muôn trùng cây cỏ, bầu không khí mát rượi trong lành ấy sẽ giúp bạn hoàn toàn thư giãn và quên hết những xô bồ bụi bặm ngoài kia.

Khi du lịch hồ Bản Viết, bạn hãy thu xếp thời gian hợp lý để được ngắm cảnh vào buổi bình minh đầu ngày tuyệt đẹp. Thức dậy sớm, bạn sẽ được chứng kiến những màn sương trắng vây phủ buông la đà trên mặt nước tịch mịch. Thấp thoáng bóng người đang chèo thuyền trên mặt hồ tĩnh lặng tựa như một bức tranh thủy mặc trong miền cổ tích. Khoảnh khắc ấy sẽ dần được biến chuyển khi mặt trời lên, những tia nắng xiên qua và tạo nên một ảo ảnh khói sương rực rỡ đầy màu sắc. Cho đến khi sương tan, nắng đã lên cao, hồ trở nên quang đãng và sáng rỡ một vẻ đẹp đầy sức sống. Lúc này, bạn sẽ nhìn thấy tòa vọng lâu nằm yên bình nổi bật giữa hồ với mái ngói đỏ tươi trên nền sơn màu trắng. Đây cũng là địa chỉ check in lý tưởng của du khách, là điểm nhận diện của hồ Bản Viết trong các bức ảnh lưu niệm. Rồi khi chiều dần buông, cảnh sắc vẫn không kém phần quyến rũ. Hoàng hôn khuất dần sau cánh rừng sâu, nhuộm đỏ sẫm cả mặt hồ lăn tăn tiếng gió đuổi nhau trên mặt nước lấp lánh ánh ánh sáng của mặt trời sắp tắt.

Hồ Bản Viết mùa nào cũng đẹp, bởi mỗi mùa sẽ có những đặc trưng riêng của nó. Mùa xuân, hoa lá đâm trồi nảy lộc, đua nhau khoe sắc thắm. Mùa hạ, cây cỏ xanh mướt, khỏe khoắn tắm mình trong ánh nắng vàng ruộm. Nhưng cảnh sắc được xem là ấn tượng và nên thơ nhất chính là vào thời điểm cuối thu và đầu đông, lúc rừng lá phong chuyển màu từ xanh thẫm sang vàng sậm rồi rực đỏ. Khi ấy, cả vạt rừng như bừng tỉnh giấc, tỏa sắc rực rỡ và căng tràn sức sống mới. Cây lá đỏ chính là cây Phong Hương, còn gọi là cây Sau Sau, thuộc họ cây gỗ lớn, có thể cao tới 10m. Cây mọc hoang rải rác ở vùng rừng núi Cao Bằng nhưng tập trung dày ở khu vực rừng quanh hồ Bản Viết. Lá phong có màu đỏ đẹp nhất vào quãng cuối tháng 12 nên đây chính là giai đoạn rất nhiều du khách tìm đến để được tận hưởng không gian đẹp đẽ này. Lá phongcó mùi thơm và có thể ăn được nên thường được người dân nơi đây dùng để đồ xôi ngũ sắc hoặc ăn kèm với các món như rau sống. Nhìn từ trên cao xuống, rừng phong như một bức tranh khổng lồ vừa được người họa sĩ tài hoa đang phẩy những nét hoàn thiện cuối cùng, làm nên một bức tranh đẹp đến siêu thực lay động lòng người. Đến thăm hồ Bản Viết vào mùa phong thay lá, bạn sẽ được đắm chìm trong cảnh sắc thần tiên và đem về cho mình thật nhiều bức ảnh có một không hai trong đời.

Sau khi thăm hồ Bản Viết, bạn có thể đi khám phá những thôn làng nhỏ của người dân tộc Tày, Nùng sinh sống quanh đó để tìm hiểu về bản sắc văn hóa và nếp sinh hoạt của bà con nơi đây. Men theo những lối đi vào làng, bạn sẽ được ngắm nhiều ngôi nhà sàn cổ xây bằng đá với kết cấu khá độc đáo. Người dân nơi đây quanh năm sinh sống yên bình, chăm chỉ làm nông và trồng cây dẻ, cây mác mật… Sau khi thăm thú làng bản, bạn hãy khám phá thế giới ẩm thực đặc sắc của Cao Bằng với những món ngon đậm đà hương vị núi rừng sông suối của vùng Đông Bắc tổ quốc. Đó là bánh cuốn dẻo mịn, xôi ngũ sắc hay xôi trám bùi ngậy, nằm khau dẻo vị khoai môn thơm mùi mác mật, lạp sườn đượm mùi gác bếp, rau bò khai giòn tươi xanh, vịt quay thất vị đỏ au đậm đà, rượu men lá nồng ấm và hạt dẻ Trùng Khánh bạn mua mang theo trên đường về còn nóng thơm hôi hổi trong túi…

Chia tay nơi này, du khách không khỏi vấn vương mong một ngày sẽ được quay trở lại. Để được ngắm những đồng cải hoa trắng nở rộ mỗi khi đông về. Được thả mình trôi thong thả trên mặt hồ lăn tăn sóng gợn. Được ngắm cánh rừng bạt ngàn lá phong đỏ ối soi bóng nước trong. Được đắm mình trong không gian cổ tích khiến lòng ai quên hết những muộn phiền.

Quản Bạ là một huyện miền núi thuộc tỉnh Hà Giang, nằm cách trung tâm thành phố khoảng 46km về phía Bắc. Đây là nơi quy tụ nhiều đồng bào dân tộc sinh sống, trong đó dân tộc Dao chiếm số lượng đông đảo nhất. Người Dao đỏ ở Quản Bạ có phong tục, tập quán, tín ngưỡng và văn hóa rất đặc trưng, góp phần làm nên bản sắc độc đáo của một vùng đất mà ai đã đến hẳn sẽ không muốn rời.

Tới thăm mảnh đất Quản Bạ núi non hiền hòa, du khách sẽ được gặp những người Dao đỏ chân chất trong các phiên chợ nhộn nhịp sắc màu, trên nương rẫy trù phú hoặc dưới các mái nhà lợp ngói âm dương cổ kính. Họ dường như hài lòng với cuộc sống giản đơn ấy, cứ chăm chỉ làm lụng và say sưa ca hát giữa núi rừng thư thái bình yên. Người Dao sinh sống ở nhiều vùng miền nhưng sinh hoạt cộng đồng vẫn mang tính khép kín. Họ duy trì giao tiếp bằng ngôn ngữ Dao và luôn ý thức phải truyền lại ngôn ngữ ấy cho các thế hệ sau. Khi dựng vợ, gả chồng cho con, người Dao cũng muốn gả trong cộng đồng để giữ được ngôn ngữ và phong tục tập quán của tộc người mình. Công việc quen thuộc của người Dao đỏ chủ yếu là làm nương rẫy để trồng lúa ngô, chăn nuôi, làm trang sức bạc, dệt vải, thuê thùa, trồng cây thuốc, trồng bông, làm nông cụ và se hương… Dân tộc Dao đỏ cùng các dân tộc anh em quanh vùng thường tham gia các buổi chợ phiên Tráng Kìm, Quản Bạ để cùng trao đổi, bán mua và giao lưu văn hóa. Những ngày có phiên chợ, người Dao đỏ lại xúng xính váy áo thổ cẩm sặc sỡ, trên lưng gùi nông sản, thực phẩm, trên tay đôi khi dắt cả vật nuôi… xuống chợ tụ họp.

Văn hóa tâm linh là yếu tố vô cùng quan trong trong đời sống dân tộc Dao, thể hiện đặc biệt qua các nghi lễ cúng bái và lễ hội. Người Dao đỏ có nhiều lễ và hội đặc sắc như lễ cấp sắc, lễ nhảy lửa, lễ ma khô, ngày kiêng sấm sét, ngày kiêng hổ… Người Dao đỏ còn có lễ bắt cá rất vui nhộn vào tháng ba âm lịch hàng năm. Khi ấy, các nam thanh nữ tú sẽ thi nhauc bắt cá, ai bắt được nhiều cá và bắt được cá to thì rất phấn khởi vì tin rằng gia đình mình sẽ có một năm đủ đầy, may mắn, bình an. Số cá bắt được tại lễ hội sẽ gom lại và chia đều cho các nhà, và những con cá ấy cũng được làm cơm để cúng tổ tiên. Đặc biệt, đối với người Dao, lễ cấp sắc là một trong những lễ rất quan trọng vì họ quan niệm người được cấp sắc mới thực sự là người trưởng thành, có quyền tham gia vào công việc của làng và khi chết mới được về với tổ tiên. Lễ cấp sắc dành cho con trai từ 10 tuổi trở lên, thường kết hợp làm cho nhiều người nên sẽ có nhiều thầy cúng phụ trách. Lễ được tổ chức trong suốt 2 – 3 ngày gồm rất nhiều nghi lễ cầu kỳ. Các thầy cúng sẽ đánh trống làm lễ khai đàn để mời tổ tiên về dự và xin phép tổ tiên được làm lễ cấp sắc cho đứa trẻ. Tại lễ thụ đèn, người thụ lễ được cấp đạo sắc với 10 điều cấm, 10 điều nguyện và được cấp pháp danh cũng như tên âm để khi chết họ được về với tổ tiên. Người thụ lễ lấy vạt áo để hứng gạo từ thầy cúng và cha mình rồi nhảy một số điệu theo chỉ dẫn. Cuối buổi lễ, các thầy cúng múa dâng rượu và lễ vật để tạ ơn các thần linh đã cho phép tổ chức lễ.

Về trang phục, người Dao đỏ luôn duy trì được bản sắc truyền thống đậm nét. Những người mẹ, người bà nơi đây truyền dạy cho con, cháu gái mình kỹ thuật dệt vải, thêu thùa từ bé nên phụ nữ Dao nào cũng sẽ tự may được cho mình, cho gia đình những bộ trang phục đẹp. Các đường thêu của người Dao đỏ chủ yếu là những hoa văn, họa tiết hình cây cỏ, hoa lá. Những đường chỉ thêu tỉ mỉ, cầu kỳ và cân xứng, thể hiện sự chăm chỉ cũng như tâm hồn và sức sống tươi mới của đồng bào Dao nơi đây. Quần áo của đàn ông Dao khá đơn giản, màu tối, khi trời lạnh, họ thường đội mũ nội và cổ quàng những chiếc khăn nhiều màu sắc. Trong khi đó, trang phục của người phụ nữ Dao đỏ lại rất cầu kỳ. Họ chú trọng nhấn nhá và trang trí ở các đường nẹp áo, gấu quần, hai bên ống tay, ngực áo và thắt lưng. Các bà, các cô thường mặc áo quần màu đen bên trong, bên ngoài xếp các lớp trang trí cầu kỳ gồm các dải vải buông dài quanh thân váy thêu hoặc in họa tiết rực rỡ. Bên cạnh các mảng thêu hoa văn trên ngực, họ còn gắn các dây hạt cườm nhiều màu sắc điệu đà nơi eo. Người Dao chuộng trang sức bạc nên trong các dịp quan trọng, họ thường đeo rất nhiều bạc lên cổ và quanh hông. Về mũ đội đầu, người phụ nữ Dao nơi đây thường vấn một chiếc vấn tròn màu đen cài cùng một chiếc khăn thổ cẩm với hai đuôi khăn chĩa thẳng lên cao. Phía sau lưng, họ sẽ quàng một chiếc khăn tua dua màu hồng hoặc pha trộn thêm các màu sắc khác, tạo điểm nhấn trong một tổng thể hài hòa và vô cùng điệu đà. Trang phục với người phụ nữ Dao đỏ không chỉ để che thân mà còn là nơi gửi gắm bao ước mơ, khát vọng và ẩn chứa những quan niệm về vũ trụ, nhân sinh quan vừa giản đơn mà cũng vừa kỳ bí.

Nơi núi rừng nguyên sơ bốn mùa đều đặn đi qua, người Dao đỏ vẫn tiếp nối mạch sống đặc trưng, đậm đà hơi thở nguồn cội. Mặc cho ai đến rồi lại đi, người dân nơi đây vẫn sống đời sống thuần hậu của riêng mình mà không hề hay biết mình đang góp phần gìn giữ, bảo tồn bản sắc văn hóa đậm đặc, đa dạng của dân tộc Việt 54 anh em. Ai đó vừa rời Quản Bạ về xuôi, cứ bồi hồi nhớ mãi những dáng váy rộn rã sắc màu thấp thoáng nơi dẻo núi cheo leo, hệt như những vạt hoa xinh đang nhiệt thành nở rộ trong một chiều hoàng hôn nắng vàng lấp lánh.