Winlinh

(Phạm Thùy Dung, Heritage, 2019)

Sản xuất mây tre đan luôn chiếm một vị trí vô cùng quan trọng trong nhóm ngành thủ công mỹ nghệ ở Việt Nam. Ở miền Bắc hiện nay, làng nghề Phú Vinh (xã Phú Nghĩa – huyện Chương Mỹ) được xem là làng nghề làm mây tre đan có tiếng với lịch sử hình thành và phát triển lâu đời hơn 400 năm. Làng được tôn vinh là bởi người dân nơi đây luôn có đam mê và nhiệt huyết với nghề và từ chiếc nôi đan lát ấy có biết bao nghệ nhân đã ra đời.

• Người dân Phú Vinh làm nghề theo cách cha truyền con nối nên hầu như gia đình nào trong làng cũng có người theo đuổi sự nghiệp mây tre đan. Người làm mây tre đan không chỉ đơn thuần là thợ, họ còn là nghệ sỹ, bởi từ những đôi bàn tay ấy, các sản phẩm thủ công tinh tế mang tính nghệ thuật cao đã ra đời, tỏa đi khắp nơi và được bao người yêu thích.
• Người thợ Phú Vinh xưa kia làm mây tre đan hết sức đơn thuần, chủ yếu để tạo ra các sản phẩm phục vụ đời sống sinh hoạt hàng ngày như túi, thúng, mủng, dần, sàng, chõng… Khi xã hội ngày càng phát triển, nhu cầu khách hàng ngày một phong phú, sản phẩm mây tre đan buộc phải gánh thêm nhiệm vụ làm đẹp và trang trí làm đẹp cho không gian, làm đẹp cho con người. Họ dần dần nhận ra, mình đã có thể vượt qua mọi khuôn mẫu định sẵn để thỏa sức sáng tạo với những sợi mây, sợi tre tưởng đơn giản và bình thường ấy.
• Dân làng nghề Phú Vinh đang miệt mài mỗi ngày cống hiến cho xã hội nhiều sản phẩm mang tính nghệ thuật cao, hàm chứa sự tỉ mỉ rất riêng. Lẩn khuất, khiêm nhường trong những gia đình yêu chuộng sự gần gũi thiên nhiên là những sản phẩm mây tre đan dịu nhẹ và tinh tế.
• Có mây, tre trong nhà, ai đó sẽ cảm thấy lòng mình nhẹ nhàng hơn, tâm hồn mình thoải mái dễ chịu bởi mây tre mang lại họ những nỗi nhớ về tuổi thơ bờ sông bãi cỏ với đầu trần chân đất hay mộc mạc khóm tre mái rạ với khói bếp chiều quê. Những chậu, bát, lẵng, làn, giỏ, khay, hộp, chao đèn, rèm cửa, hoành phi, câu đối, bàn ghế làm từ mây tre hay các sản phẩm kết hợp giữa mây tre đan với gốm, kim loại và đá… vì thế ngày càng có chỗ đứng trong lòng mọi người và chiếm lĩnh thị phần quan trọng trong thị trường thủ công, mỹ nghệ.
• Những người làm nghề tạm chia sản phẩm mây tre đan thành bốn nhóm cơ bản, gồm hàng đĩa nan mỏng, không có cạp, đan lát đơn giản; hàng rô nan mỏng, có cạp, đan lát nhiều lần, tương đối chắc chắn; hàng tê nan dày phải vót, đan lát đơn giản, cứng cáp; hàng lô nan dày, đan lát có cốt, chắc chắn.
• Các sản phẩm mây tre tuy có hình dáng đơn giản nhưng phải tuân thủ theo kỹ thuật đan cài hết sức tỉ mỉ. Mỗi sản phẩm mây tre đan là một tác phẩm nghệ thuật, đòi hỏi công phu từ những bàn tay tài hoa, khéo léo của người thợ. Khi người thợ bỏ hết tâm sức vào sản phẩm, hình hài chúng sẽ trở nên sống động và chất chứa những gửi gắm của từng người thợ tận tâm.
• Đối với sản phẩm từ mây tre, người thợ phải trải qua quá trình công phu bao gồm chọn cây tre, cây mây chuẩn rồi mới chế biến (phơi sấy và chẻ).
• Đối với cây tre, trước khi vào công đoạn làm ra thành phẩm, tre sẽ được phơi tái rồi cho vào bể ngâm hoá chất để chống mối mọt; sau đó được vớt ra để nghiến mấu, cạo vỏ, đánh bóng và phơi khô; tiếp theo là đưa tre vào lò để hun lấy mầu sắc như ý muốn; cuối cùng đưa tre ra khỏi lò để nguội và đem uốn cho thẳng.
• Đối với cây mây, người thợ chú ý chọn cây không quá non cũng không quá già; khi sấy cần săn sóc mây liên tục để màu của mây đều và sợi mây không bị khô teo hay còn ướt; sau đó mây được cho vào nhuộm màu bằng nước lá cây sòi băm nhỏ.
• Xong công đoạn sấy nhuộm sẽ đến công đoạn chẻ nan. Các nan sau khi chẻ được đem chuốt lại để có những sợi bóng mượt phẳng phiu sau đó phơi nắng cho thật khô để thoát hết nước. Sợi to dùng để đan các sản phẩm thông thường còn sợi nhỏ để làm các loại hàng tinh tế cầu kỹ hơn. Các sợi mây tre đều không tẩm hóa chất mà chỉ nhúng, hun bằng nguyên liệu tự nhiên nên không gây hại cho môi trường và người sử dụng. Độ bền và đẹp của sợi mây, tre sẽ quyết định độ bền đẹp của sản phẩm, vì vậy khâu chế biến được xem là khâu tiền đề để tạo nên thành công của một sản phẩm.
• Người thợ hiện nay cũng đã tự ý thức được tuy là sản phẩm thủ công nhưng vẫn cần có máy móc để sản phẩm đảm bảo được cả về chất lượng và số lượng. Giờ đây, các khâu cắt tiện, pha chẻ, chuốt nan… đã được máy móc hỗ trợ, người dân có thể rảnh tay hơn để tập trung sáng tạo ra những sản phẩm đẹp đẽ và độc đáo hơn.
• Thật mừng vì nghề truyền thống mây tre đan ngày nay không bị mai một đi theo những bộn bề cuộc sống. Du khách đến với làng nghề Phú Vinh sẽ thấy nhộn nhịp không khí sản xuất, người dân phấn khởi vì có việc làm ổn định. Hiện xã Phú Nghĩa có gần 20 doanh nghiệp, tổ hợp sản xuất và kinh doanh các mặt hàng mây tre đan xuất khẩu hoạt động hiệu quả. Các doanh nghiệp đã biết tổ chức sản xuất và khám phá thị hiếu khách hàng để có thể xuất khẩu được các sản phẩm đặc sắc từ làng quê nhỏ bé của mình.

Phú Vinh đã được công nhận là làng nghề truyền thống mây tre đan từ năm 2002 bởi những nỗ lực trong việc gìn giữ và phát huy các sản phẩm thủ công truyền thống. Du khách ghé thăm làng nghề Phú Vinh sẽ không thể bỏ qua Gò Đậu, Xóm Thượng, xóm Hạ, Đầm Bung để được tận mắt chứng kiến quy trình sản xuất các sản phẩm mây tre đan vừa mang tính truyền thống vừa mang tính nghệ thuật này.