Có một trò diễn mà sàn diễn là mặt nước còn diễn viên lại xuất thân từ những miếng gỗ rừng. Có một trò diễn mà con người chỉ thầm lặng đứng sau hậu trường trong khi những hình nhân vô tri lại tỏa sáng dưới ánh đèn sân khấu, trò diễn đó chính là múa rối nước, một loại hình nghệ thuật biểu diễn mang đậm hơi thở của nền văn minh lúa nước đồng bằng Bắc bộ Việt Nam.
Hiếm người biết chính xác rối nước ra đời từ bao giờ, bởi nó bắt đầu nảy mầm, len lỏi trong lòng các xóm làng chiêm trũng rồi lớn dần lên giữa những sinh hoạt nhỏ bé đời thường. Tương truyền, múa rối nước được hình thành từ thế kỷ XI – XII, khi Phật giáo đã trở thành một tôn giáo thấm nhuần trong tâm thức người dân Việt. Theo ngày tháng, múa rối nước ngày càng trở nên phổ biến và hoàn thiện thông qua những đúc kết của nhiều thế hệ. Rối nước từ khi nào đã trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu đối với người dân Việt. Từ những sân khấu giản dị của ao quê đình làng ấy, biết bao nghệ nhân rối nước đã ra đời. Họ mải miết biểu diễn, tận tâm truyền nghề, để các thế hệ cứ theo đó tiếp nối mà gìn giữ rối nước cho đến ngày nay.
Thời ấy, múa rối nước thường được biểu diễn trong các buổi hội làng hay các dịp lễ tết, khi bà con đã thu xếp xong việc đồng áng và tạm gác lại bận rộn vườn tược để cùng ra đình góp vui. Trước hội cả tháng, người ta đem rối cũ ra chỉnh chang rồi đẽo gọt thêm rối mới, sau đó cùng quây quần lại tập diễn cho thuần thục để có được buổi diễn trọn vẹn nhất cho bà con thưởng thức. Sau này, rối vào thành phố, rối vào nhà hát, diễn viên vẫn là rối gỗ, sân khấu vẫn là mặt nước, người điều khiển vẫn đứng sau bức mành, nhưng không khí và quy mô của nó đã khác hơn nhiều.
Nghệ thuật múa rối là sự kết hợp độc đáo giữa nghệ thuật tạo hình và kỹ thuật biểu diễn. Để diễn được trò rối nước, người ta phải dựng lên nhà rối (còn gọi là thủy đình) trên mặt ao làng với lối kiến trúc mái chùa cong cùng mành tre, cờ phướn, võng lọng, cổng hàng mã… tạo nên một sân khấu sinh động làm nền cho rối biểu diễn. Thời nay, thủy đình được dựng ngay trong các nhà hát và trong cả các khu du lịch sinh thái hoặc nhà hàng lớn với sân khấu là những chiếc hồ nhân tạo. Khán giả làng đứng ngồi xúm xít quanh ao xem rối còn khán giá phố ngồi ghế ngay hàng thẳng lối xem rối. Khán giả làng xem rối giữa hây hây gió trời còn khán giả phố lại xem rối giữa mát mẻ điều hòa. Tuy có sự khác nhau về không gian biểu diễn, nhưng các nghệ nhân và nghệ sỹ đều cố gắng đem lại cho khán giả những nét đặc trưng dân dã nhất của môn nghệ thuật rối nước Việt Nam.
Rối nước khác rối cạn (rối cạn gồm rối tay, rối que, rối dây) là người nghệ sỹ sử dụng hệ thống sào kết hợp với dây để điều khiển con rối. Hệ thống sào, dây giúp người nghệ sỹ đứng sau bức mành (còn gọi là buồng trò) có thể điều khiển những con rối cử động theo ý muốn. Lối điều khiển đòi hỏi kỹ năng thuần thục, làm sao để các cử động của rối nhịp nhàng và phù hợp với lời thoại, âm nhạc, từ đó lột tả được thần thái nhân vật. Phần thân trên của rối nổi lên mặt nước còn phần chân chìm dưới nước được gắn đế để giữ thăng bằng và lắp bộ điều khiển. Những con rối được đẽo gọt từ gỗ sung (thứ gỗ nhẹ và nổi được trên nước), được tạo hình ngộ nghĩnh với màu sắc rực rỡ tươi vui hoặc dân dã quê mùa qua bàn tay nghệ nhân đã trở thành những diễn viên có đời sống thật phong phú.
Ngoài ra âm thanh và ánh sáng cũng là yếu tố góp phần quan trọng vào sự thành công của một tiết mục rối nước. Nếu con rối chỉ có lời thoại và hành động khô cứng thì câu chuyện kể trên sân khấu sẽ rất đơn điệu. Rối nước cần tiếng đàn, tiếng hát, tiếng trống mõ, tiếng kèn sáo và cả những tiếng pháo phụ trợ để thật tròn vai. Thường các nghệ sỹ sẽ ngồi ở bên lề sân khấu để hỗ trợ âm thanh cho buổi diễn. Âm nhạc và tiếng động lúc này bỗng trở thành thứ dẫn dắt nhịp điệu, tiết tấu và không khí cho vở diễn. Khi các con rối nước cử động nhịp nhàng trên nền của những làn điệu chèo hay các câu hát dân ca, mọi thứ trở nên thật sống động và hơi thở của làng quê đồng bằng Bắc bộ đã lan tỏa khắp không gian. Ở những sân khấu chuyên nghiệp, người ta còn chú trọng vào hệ thống chiếu sáng đa sắc màu và phun khói nhân tạo ở những hoạt cảnh cần tạo hiệu ứng khiến khán giả nhiều phen mãn nhãn.
Giữa nhịp sống tốc độ thời Cách mạng Công nghiệp 4.0, nghệ thuật múa rối vẫn được duy trì và bảo tồn thật là điều đáng mừng. Bên cạnh những sinh hoạt biểu diễn hội hè đã thành thông lệ ở nhiều làng xã, trên khắp cả nước có rất nhiều địa điểm tổ chức biểu diễn múa rối nước thu hút một lượng lớn khán giả, đặc biệt là các khán giả nhỏ tuổi và khán giả người nước ngoài. Lớp trẻ được tiếp cận gần gũi với nghệ thuật biểu diễn dân gian còn người nước ngoài được biết thêm một nét văn hóa đặc sắc của Việt Nam.
Tuy nhiên những người tâm huyết với nghệ thuật múa rối còn kỳ vọng hơn thế. Bởi duy trì được nhưng đã phát triển được hay chưa? Phát triển ở đây không chỉ là nhân rộng địa điểm biểu diễn, tăng số lượng suất diễn, thu hút được khán giả mua vé, mà cao hơn nữa phải là sự tìm tòi, sáng tạo để đào sâu và phát huy những giá trị vốn có của nghệ thuật múa rối nước mà các thế hệ đi trước đã gây dựng. Theo một số nhận định của người am hiểu về rối nước, các vở diễn hiện nay hầu hết vẫn lấy lại những trò diễn quen thuộc của phường Nguyên Xá (Thái Bình) hay phường Nam Chấn (Nam Định) trong khi cả một kho tàng với hàng trăm trò diễn dân gian đang dần mai một vì không người khai thác. Một số nơi dựng vở có nội dung hiện đại thì lối diễn lại không ra được chất dân gian vốn là đặc trưng của rối nước. Thế hệ kế thừa ngày một mỏng đi trong khi nhiều người làm nghề chưa thực sự tận tâm cũng là điều trăn trở của những người yêu rối nước.
Tin rằng rối nước sẽ trường tồn với thời gian bởi nét độc đáo khó lẫn ấy, bởi lối diễn tài tình của những nhân vật gỗ ấy, bởi âm thanh điệu hát ấy… Hãy để rối nước – nghệ thuật truyền thống thấm đẫm tinh thần Việt giúp người Việt ý thức rõ hơn nguồn cội, bản sắc của chính mình và giúp thức tỉnh lòng nhân ái, sự hiền hòa trong mỗi chúng ta.
https://heritagevietnamairlines.com/mua-roi-nuoc-hien-dai-soi-bong-tien-nhan/
Cây già trĩu trái trong vườn
Winlinh 